Kişinin Hatırasına Hakaret Suçu (TCK 130): Ölmüş Kişiye Hakaret ve Cezası

Hazırlayan: Av. Malik Enes Kaplan — İstanbul Barosu · Güncelleme: Eylül 2026 · Dayanak: 5237 sayılı TCK m. 130-131, 5271 sayılı CMK

Kişinin Hatırasına Hakaret Suçu Nedir? (TCK 130)

Kişinin hatırasına hakaret, bir kimsenin ölümünden sonra hatırasına, en az üç kişiyle ihtilat edilerek hakaret edilmesidir. Suç, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun “Şerefe Karşı Suçlar” bölümünde TCK madde 130 altında düzenlenmiştir. Halk arasında ölene hakaret, ölmüş kişiye hakaret ya da ölüye hakaret olarak anılan fiil, hukuk dilinde bu madde kapsamında değerlendirilir.

Madde başlığı tek bir suçu anlatır görünse de, hüküm iki ayrı suç tipi içerir. Birinci fıkra ölünün hatırasına hakaret suçunu, ikinci fıkra ise ölüleri tahkir suçunu düzenler. İki fıkranın konusu, işleniş biçimi ve unsurları birbirinden farklıdır; ortak olan nokta, her ikisinin de ölmüş bir kimseyle bağlantılı olmasıdır.

“Ölmüş birine hakaret suç mu?” sorusunun kısa cevabı evettir; ancak bu, yaşayan bir kişiye hakaretle aynı hüküm değildir. Kişilik, ölümle sona erer. Ölen kişinin şeref hakkı da ölümle birlikte ortadan kalkar. Bu nedenle kanun koyucu, yaşayanlara yönelik hakaret suçundan ayrı, kendine özgü şartları olan bir suç tipi öngörmüştür.

765 sayılı TCK ile karşılaştırma

765 sayılı mülga Türk Ceza Kanunu döneminde bu iki fiil ayrı maddelerde yer alıyordu. Ölünün hatırasına hakaret, hakaret suçunu düzenleyen 480. maddedeki “ölmüş bir adamın hatırasına karşı irtikâp olunursa” ibaresi çerçevesinde değerlendirilirken; ceset ve kemiklerin alınması, “Din Hürriyeti Aleyhine Cürümler” arasında düzenlenen 178. maddede yer alıyordu.

5237 sayılı Kanun iki değişiklik getirdi. Birincisi, iki suç tipi tek madde altında toplandı. İkincisi, ölüleri tahkir suçu din hürriyeti kapsamından çıkarılıp Kişilere Karşı Suçlar kitabının Şerefe Karşı Suçlar bölümüne taşındı. Bu yer değişikliği, korunan hukuki değerin din özgürlüğü değil, ölen kişinin toplum hafızasındaki hatırası olduğunu gösterir.

Üçüncü fark manevi unsurda ortaya çıkar. 765 sayılı Kanun, ceset veya kemiklerin tahkir amacıyla alınmasını arıyordu; 5237 sayılı Kanun bu özel amacı aramamış, genel kast ile yetinmiştir. Ayrıca eski kanunun “mezardan çıkartmak” ifadesi terk edilmiş, “almak” fiili tercih edilmiştir.

Korunan Hukuki Değer: Şeref mi, Hatıra mı?

Bu ayrım, suçun bütün unsurlarını belirlediği için önce netleştirilmelidir. Şeref, kişiliğe bağlı bir değerdir; kişilik ölümle sona erdiğine göre ölen kişinin şerefinden söz edilemez. Bu nedenle TCK 130 ile korunan hukuki değer, ölen kişinin şerefi değil, ölen kişinin toplum hafızasındaki hatırasıdır.

Madde gerekçesinde de bu yaklaşım benimsenmiştir: onur ve şeref ancak yaşayan kişiler açısından söz konusu olur; ölen bir kişinin ancak hatırasına hakaretten söz edilebilir. Her bireyin topluma yansımış bir etkisi vardır ve kişiler öldükten sonra da bu etki bir süre daha devam eder. Kanun, işte bu devam eden itibarı korumaktadır.

Bu tercihin üç pratik sonucu vardır. Birincisi, ölmüş kişi suçun mağduru sayılmaz; mağdur, kanunun şikâyet hakkı tanıdığı yakınlarıdır. İkincisi, isnadın ispatına ilişkin TCK 127 hükmü bu suç tipi bakımından uygulanmaz. Üçüncüsü, kişinin ölümünden sonra yapılan değerlendirmelerde tarih araştırması ve haber verme hakkı gibi hukuka uygunluk sebepleri daha geniş bir uygulama alanı bulur.

TCK 130 Madde Metni ve Gerekçesi

Suçun Unsurları: Fail, Mağdur, Fiil ve Kast

Bir olayın TCK 130 kapsamında değerlendirilebilmesi için tipiklik unsurunun gerçekleşmesi gerekir. Kanunilik ilkesinin bir gereği olarak, fiil kanundaki tanıma birebir uymuyorsa suç oluşmaz.

Fail kim olabilir?

Suçun faili herkes olabilir; madde metninde failin sıfatına ilişkin bir sınırlama yoktur. Ancak fail yaşayan gerçek kişi olmalıdır. Örneğin ölmüş bir kimsenin, sağlığında yazdığı hakaret içerikli bir metnin ölümünden sonra üç kişiye okunması hâlinde, fail metni okuyup ihtilatı sağlayan kişidir. Ölüm, TCK 64 uyarınca cezalandırma yetkisini sona erdiren bir sebeptir ve ceza sorumluluğu şahsidir.

Mağdur ve şikâyet hakkı sahibi

Suçun mağduru, ölmüş kişi değildir; ölmüş kişiler suç genel teorisi bakımından mağdur sayılamaz. Mağdur, kanunun şikâyet hakkı tanıdığı ölenin yakınlarıdır. TCK 131/2 bu çevreyi sınırlı biçimde çizmiştir: ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleri.

Bu düzenleme kan hısımlığı esasına dayanır. Kayın hısımları, ölümle evlilik sona erdiğinden şikâyet hakkına sahip değildir. Öğretide, sayılan yakınları bulunmayan kişiler bakımından bu sınırlamanın bir koruma boşluğu doğurduğu ve resen soruşturma imkânı tanınması gerektiği savunulmaktadır.

Ölen kişinin kimliğinin açıkça belirtilmesi zorunlu değildir. Ölenin hayattayken kullandığı lakabından, kendisine takılan addan veya adının baş harflerinden kimin kastedildiği anlaşılabiliyorsa, ihtilat yeterli sayıya ulaştığında suç oluşur. Ölen kişinin cinsiyeti veya yaşarken algılama yeteneğinin bulunup bulunmadığı da önem taşımaz.

Fiil: somut isnat ve sövme

Kişinin hatırasına hakaret bakımından fiil, hakaret teşkil eden söz veya davranışın en az üç kişiye ulaştırılmasıdır. Hakaret iki biçimde işlenebilir:

• Somut bir fiil veya olgu isnadı: İsnat belirli ve gerçekliği algılanabilir olmalıdır. “Belirli bir olayın gerçekleştiğinin belli bir kişiyle bağlantılı biçimde” aktarılması gerekir. Salt bir yargı, açıklama olmadığından bu kapsamda değerlendirilmez; açıklamaların gerçek olma zorunluluğu yoktur, ancak inandırıcı ve gerçeklikten uzak olmamalıdır.
• Sövme: Somut olay isnadı içermeyen, soyut ve olumsuz değerlendirmelerle yapılan saldırıdır. Söz, yazı veya el kol hareketleriyle gerçekleştirilebilir. Kaba bir açıklama olması şart değildir; çok kibar biçimde söylenmiş bir ifade de somut olaya göre sövme oluşturabilir.

Fiil hem icrai hem ihmali şekilde işlenebilir; ancak ihtilat şartı arandığından ihmali işleniş pratikte güçtür. Belirleyici ölçüt, fiilin ölen kişiyi toplum nazarında değersizleştirecek aşağılayıcı bir durum yaratıp yaratmadığıdır. Ölmüş kimsenin geçmişiyle ilgili bilgi dahilinde olan olaylar ve bunlar arasında kurulan bağlantı, hakaret içeriğinin saptanmasında dikkate alınır.

Manevi unsur: genel kast

Suçun manevi unsuru genel kasttır; failde ayrıca bir saik aranmaz. Taksirli şekli düzenlenmediğinden, ceset veya kemiklerin yanlışlıkla alınması hâlinde failin cezalandırılması mümkün değildir. İkinci fıkra bakımından suçun olası kastla işlenebileceği öğretide kabul edilmektedir.

İhtilat Şartı: Neden En Az Üç Kişi?

İhtilat, sözlükte “karşılaşıp görüşme” anlamına gelir. TCK 130/1’in en ayırt edici özelliği, hakaretin en az üç kişiyle ihtilat edilerek işlenmesinin aranmasıdır. Bu şart gerçekleşmezse suç oluşmaz; tek bir kişiye söylenen söz, içerik ne olursa olsun bu madde kapsamında cezalandırılamaz.

Şartın gerekçesi, hakaretin etkisiyle ilgilidir. Üçüncü kişilerin bilgisine ulaşan bir isnadın etkisi daha fazladır; sadece bunu duyan yakınların etkileneceği bir fiil, ölenin toplum hafızasındaki hatırasını zedelemeye yetmez. Kanun koyucu bu nedenle asgari bir sayı belirlemiştir.

İhtilat nasıl gerçekleşir?

Kanun ihtilatın şekli konusunda bir sınırlama yapmamıştır. İletişime elverişli her yol kullanılabilir: söz, yazı, mektup, e-posta, sanat eseri. Önemli olan, ölmüş kişiye yönelik isnadın en az üç kişinin bilgisine ulaşmasıdır.

Kişilerin bir arada bulunması da şart değildir. Kanun, 765 sayılı Kanunun aksine “toplu veya dağınık” ayrımına yer vermemiştir. Fail, farklı zaman dilimlerinde değişik kişilere aynı isnadı aktarabilir; buradaki ölçüt yalnızca sayının en az üçe ulaşmasıdır. Fail, isnadı yazılı olarak üç kişiye gönderebileceği gibi, bir kişiyi başkalarına iletmesi için görevlendirebilir de. Arada nedensellik bağı kurulabiliyorsa fail sorumlu tutulur.

Sayıya dahil edilmeyen kişiler

İletişime geçilen kişilerin isnadı algılayabilmesi gerekir. Akıl hastalığı veya yaş küçüklüğü gibi sebeplerle algılama yeteneği bulunmayan kişiler asgari sayıya dahil edilmez. Yargıtay bir kararında, ihtilat edilen kişilerden birinin dört yaşında olması sebebiyle ihtilatın varlığını kabul etmemiştir. Konuşulan dili bilmeyen kişilerin de sayıya dahil edilmemesi gerekir.

Görevleri sebebiyle sır saklamak zorunda olan kişiler bakımından durum farklıdır. Bu kişiler, öğrendikleri sırları başkalarına aktarmamakla yükümlü olduklarından, öğretideki bir görüşe göre asgari sayının hesabına katılmamalıdır.

İhtilatın hukuki niteliği: unsur mu, cezalandırılabilme şartı mı?

Öğretide tartışmalı olan bu soru, pratikte teşebbüs ve kastın kapsamı bakımından sonuç doğurur. Bir görüş ihtilatı suçun unsuru sayarken, diğer görüş objektif cezalandırılabilme şartı olarak nitelendirir. TCK 125’te gıyapta hakaret bakımından “ihtilat ederek işlenmesi hâlinde cezalandırılabilir” ifadesi kullanılmışken, TCK 130’da “cezalandırılabilir” ibaresine yer verilmemiş olması, ihtilatın unsur olduğu görüşünü destekleyen gerekçelerin yoğunlaşmasına yol açmıştır.

Objektif cezalandırılabilme şartı görüşünün pratik sonucu şudur: şartın failin kastına dahil olması gerekmez; fail ihtilatı istememiş olsa dahi asgari sayıya ulaşıldığında suç oluşur. Bu görüşe göre ihtilat gerçekleşmediğinde fail teşebbüsten de cezalandırılamaz. Somut olayda hangi görüşün benimseneceği yargılamanın konusudur.

Aleniyet ve Altıda Bir Oranında Artırım

TCK 130/1’in son cümlesi, hakaretin alenen işlenmesi hâlinde cezanın altıda biri oranında artırılacağını öngörür. Bu, kanunun bu suç için düzenlediği tek nitelikli hâldir. Gerekçesi, aleni bir hakaretin ölenin yakınlarını çok daha fazla etkilemesidir.

Bu artırım yalnızca birinci fıkra bakımından, yani kişinin hatırasına hakaret fiili yönünden uygulanır. Aleniyet, sözlükte “açıklık” anlamına gelir. Ceza hukukunda ise fiilin, belirsiz sayıda kişinin görüp duyabileceği bir ortamda gerçekleştirilmesini ifade eder. TCK’da aleniyetin genel bir tanımı bulunmadığından, kavramın sınırları içtihatla çizilmektedir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu bir kararında, kamunun giriş çıkışına açık olan, genel yerlerden sayılabilecek bir yerde kişilerin duyumuna açık şekilde işlenen fiili aleni saymıştır. Yine bir kararda apartman holünde yapılan hakaretin aleni olduğu kabul edilmiştir. Buna karşılık kişinin kendi özel mülkiyetinde yaptığı konuşmaların aleniyet oluşturmadığı yönünde görüşler bulunmaktadır; örneğin özel bir alanda balkonda veya bahçede komşusuyla yapılan konuşmada aleniyet unsurunun gerçekleşip gerçekleşmediği somut olaya göre değerlendirilir.

Aleniyetin saptanması mekânlara göre değil, somut olaya göre yapılmalıdır. Kişilerin herkesin kullanımına açık bir yerde gerçekleştirdiği konuşmalar da bazen özel alan sayılabilir; ölçüt, konuşmanın dışarı yansıyıp yansımadığıdır.

İnternette ve Sosyal Medyada Ölene Hakaret

Kişinin hatırasına hakaret, günümüzde en sık internet ortamında gündeme gelmektedir. Sosyal medya paylaşımları, forum yorumları, video altı yorumları ve haber sitesi yorum bölümleri bu bakımından değerlendirilebilir.

Kalabalık gruplara hakaretin öğrenilmesine imkân sağlayan internet ortamı, aleniyetin oluştuğunun kabulüne elverişlidir. Öğretide, internet ortamında ölmüş kimseye hakaret edilmesi durumunda fiilin aleni olarak gerçekleştirilmiş sayılması gerektiği savunulmaktadır. Aynı şekilde, paylaşımı gören ve içeriği algılayan kullanıcı sayısı üçe ulaştığında ihtilat şartının da gerçekleştiği kabul edilebilir.

Sorumluluk bakımından iki ayrı düzenleme gündeme gelir. Bir görüş, süreli yayın kapsamında değerlendirerek 5187 sayılı Basın Kanunu’nun 11. maddesindeki eser sahibi sorumluluğunun uygulanabileceğini savunur. Diğer bir görüş ise 5651 sayılı Kanun’un 4. maddesine dayanır: içerik sağlayıcı, sunuş biçiminden içeriği benimsediği anlaşılıyorsa ve kullanıcının söz konusu içeriğe ulaşmasını amaçladığı açıkça belli ise genel hükümlere göre sorumlu tutulabilir.

Zamanaşımı bakımından da internet ortamının kendine özgü bir sonucu vardır. Hakaret teşkil eden içerik yayından kaldırılmadıkça fiilin etkisi sürdüğünden, suç temadi eden bir nitelik kazanabilir. Bu durumda TCK 66/6 uyarınca dava zamanaşımı, temadinin sona erdiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Sosyal medya üzerinden işlenen suçlarda karşılaşılan diğer düzenlemeler için sosyal medya kullanımına ilişkin yeni yasal düzenleme başlığı incelenebilir.

TCK 130/2: Ceset veya Kemiklerin Alınması ve Ölüyü Tahkir

Maddenin ikinci fıkrası, ölüleri tahkir suçunu düzenler. Seçimlik hareketli bir suç tipidir: fail ya ölünün kısmen veya tamamen ceset veya kemiklerini alır, ya da ceset veya kemikler hakkında tahkir edici fiillerde bulunur. Bu fıkrada ihtilat veya aleniyet şartı aranmaz.

Ceset veya kemikleri almak

Suçun konusu ölmüş kimsenin cesedi veya kemikleridir. Failin hukuka uygunluk sebebi olmaksızın bunları alması yeterlidir. Fiilin mezardan çıkarmak suretiyle işlenmesi zorunlu değildir; morgda da gerçekleşebilir, cesedin gömülmüş olup olmaması önem taşımaz.

“Almak” fiilinin ne anlama geldiği öğretide tartışmalıdır. Bir görüşe göre zilyetliğin ihlal edilmesi yeterlidir; diğer görüşe göre bunlar üzerinde zilyetlik kurulması gerekir. Baskın değerlendirme, fiilî hâkimiyetin kurulmasının arandığı yönündedir.

Ceset ve kemikler eşya kabul edilmez. Bu nedenle alınmaları hırsızlık suçunun konusunu oluşturamaz. Buna karşılık vücuda sonradan eklenen parçalar bu maddenin koruması altında değildir: cesetle birlikte çıkarılmadan gömülen bir protezin ya da altın dişin faydalanma maksadıyla alınması hâlinde hırsızlık suçu gündeme gelir.

Ölmüş bir kimsenin bedeni inanışı gereği yakılmış ve küller muhafaza edilmişse, bu küllerin de madde kapsamında değerlendirilmesi gerektiği savunulmaktadır. Aynı şekilde özel ilaçlar kullanılarak bozulmayacak duruma getirilmiş cesetler de koruma altındadır. Cenin konusunda kanun metninde açıklık bulunmamakla birlikte, ölü doğmuş bir çocuğun bedeni ceset sayılabilirken, gebe kadının düşük yapması durumunda cenin ceset sayılamayacaktır.

Tahkir edici fiillerde bulunmak

Tahkirin sözlük anlamı aşağılama, onur kırma ve onuruna dokunmadır. Bu bakımdan fiil, ölmüş bir kimsenin ceset veya kemiklerini tahkir etmektir. Önemli olan, fiilin ceset veya kemiklere bizzat ya da başka bir şekilde fiziksel olarak ulaşmasıdır; salt tahkir edici sözlerin söylenmesi hâlinde birinci fıkra uygulanır.

Öğretide bu kapsama, cesedin bütünlüğünü bozan fiiller ile cesede fiziksel temas içeren aşağılayıcı davranışlar örnek gösterilmektedir. Cesede fiziksel olarak ulaşacak biçimde gerçekleştirilen kirletici davranışlar da bu kapsamdadır. Yargıtay’ın 765 sayılı Kanun dönemine ait bir kararında, ölünün naaş ve kemikleri hakkındaki hakaretin maddi eylemlere yapılan hakareti kapsadığı belirtilmiştir.

Ceset veya kemiklere yönelik tahkir edici fiiller bakımından, ceset eşya sayılmadığından mala zarar verme suçu oluşmaz. İkinci fıkra bakımından kanunda nitelikli hâl öngörülmemiştir.

Kişinin Hatırasına Hakaret Suçu Cezası

Kişinin hatırasına hakaret suçu cezası, TCK 130/1’de üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası olarak belirlenmiştir. Seçimlik ceza öngörüldüğünden, hâkim somut olayda hangisine hükmedeceğini TCK 61’deki ölçütler çerçevesinde takdir eder. İkinci fıkrada ise yalnızca hapis cezası öngörülmüştür.

Kanunda yer alan sınırlar alt ve üst sınırdır. Somut olayda verilecek ceza; fiilin işleniş biçimi, meydana gelen zararın ağırlığı, failin kastının yoğunluğu ve TCK 62 kapsamındaki takdiri indirim nedenleri gözetilerek belirlenir. Kesin bir ceza tahmini yapılamaz; takdir mahkemeye aittir.

Hakaret Suçu (TCK 125) ile Farkı

En sık karıştırılan nokta budur. Ölmüş bir kişi hakkında söylenen sözler, TCK 125’teki hakaret suçunu değil, TCK 130’daki suçu gündeme getirir. Nitelendirme farkı; şikâyet hakkı sahibini, ihtilat şartını ve ceza aralığını doğrudan değiştirir.

Öğretide, ölmüş kimsenin toplum hafızasında yer alan hatırasına hakaretin kapsamının genel hakaret suçundan daha yoğun olması gerektiği belirtilmektedir. Bunun sebebi, ölen kişinin kendisini savunma imkânının bulunmamasıdır. Bu yaklaşım, hakaret içeriğinin somut olayda daha dikkatli değerlendirilmesini gerektirir.

Hukuka Uygunluk Sebepleri

Kişinin hatırasına hakaret bakımından da, haksızlık teşkil eden bir fiilin suç sayılabilmesi için, somut olayda onu hukuka uygun hâle getiren bir durumun bulunmaması gerekir. Bu suç tipi bakımından uygulama alanı bulan başlıca hukuka uygunluk sebepleri şunlardır.

Kanun hükmünü yerine getirme

Ceza muhakemesi işlemleri kapsamında yapılan adli muayene ve otopsi, kanun hükmünün yerine getirilmesi kapsamındadır. Ölüm anının saptanması için adli muayene, ölüm sebebinin saptanması için ise otopsi yapılır; uygulamada cesedin mezardan çıkarılması işlemi de bu çerçevede gerçekleştirilir. Ayrıca 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun kapsamında ölüden organ, doku veya kemik alınabilir.

Yargıtay bir kararında, 765 sayılı Kanun’un ilgili maddesinin din hürriyetiyle ilgili olduğunu, maddeyle mezara ve ölüye tecavüzün önlenmesinin amaçlandığını, doktorların yaptığı tıbbi çalışmaların bu kapsamda değerlendirilemeyeceğini belirtmiştir.

Haber verme hakkı ve eleştiri

Haber verme hakkı, Anayasa’nın 28. maddesinde yer alan basın özgürlüğünün bir yansımasıdır; eleştiriyi de içinde barındırır. Ancak bu hak mutlak bir dokunulmazlık sağlamaz. Yargıtay uygulamasında haber verme hakkından yararlanılabilmesi için üç ölçüt aranır: haberin gerçek olması, bilinmesinde kamu yararı bulunması ve haberde küçültücü değer yargılarının bulunmaması. Ayrıca aktarılan olay ile haber arasında nedensellik bağı olmalı, ölçülülük gözetilmelidir.

Ölmüş bir kimse hakkında yıllar sonra yapılan haber de güncel olabilir. Olay yeniden gündeme gelmiş ve bilgi alınmasında kamu yararı doğmuşsa, haber güncel sayılır. Karikatür gibi araçlar kullanılarak yapılan değerlendirmelerde de aynı ölçütler uygulanır: kişilerin etkinlik gösterdikleri meslek alanlarını değerlendirmede gerekli olmayan, okurların gereksiz merak duygularını doyurmaya yönelik söz ve suçlamalar eleştiri ve haber sınırlarını aşar.

Tarih araştırması ve rıza

Tarih hakkında yapılacak açıklamalar da hukuka uygunluk sebebi doğurabilir. Görüşlerin desteklenebilmesi için tarihi bir delile dayanma zorunluluğu bulunmadığı öğretide vurgulanmaktadır.

Rıza bakımından özel bir durum vardır. Ölmüş kimsenin hayattayken kendisi hakkında yapmış olduğu açıklamalar, yazılar veya karikatürler, ölümünden sonra cezalandırılamaz. Kişi hayattayken bir dergiye kendisiyle ilgili karikatürün yayınlanması için gönderim yapmışsa, bunun ölümünden sonra yayınlanması ya da ihtilat edilerek aktarılması hâlinde suç oluşmayacaktır; ilgilinin rızası hukuka uygunluk sebebi olarak gündeme gelir.

Milletvekili açıklamaları

Yasama sorumsuzluğu kapsamında, milletvekillerinin oy ve sözlerinden, hatta jest ve mimiklerinden sorumlu tutulmaması söz konusudur. Milletvekillerinin açıklamaları ölmüş bir kimsenin hatırasına hakaret teşkil etse dahi ceza davasına konu olamaz; manevi tazminat davasına konu olup olamayacağı ise öğretide tartışmalıdır.

İlişkili Hükümler ve Yakın Suç Tipleri

Ölmüş kişilerle bağlantılı fiiller, TCK 130 dışında başka hükümlerin de uygulama alanına girebilir. Doğru nitelendirme, görevli mahkemeyi ve takip usulünü değiştirir.

Dini açıdan önemli kişiler ve halka mal olmuş şahsiyetler

Ölmüş olmakla birlikte dini değerler açısından önemli kişilere hakaret edilmesi durumunda, fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması hâlinde TCK 216/3 uyarınca cezalandırılabilir. Bu hüküm, halkın bir kesiminin benimsediği dini değerlerin alenen aşağılanmasını yaptırıma bağlar.

Dini açıdan önemli kişilerden olmamakla birlikte halka mal olmuş tarihi şahsiyetler bakımından durum farklıdır. TCK 130, şikâyet hakkını sınırlı bir yakın çevreye tanıdığından, şikâyet hakkı sahibi bulunmayan tarihi kişiler açısından maddenin uygulanma imkânı bulunmamaktadır. Atatürk’ün hatırasına yönelik fiiller ise 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun kapsamında ayrıca değerlendirilir.

Şikâyet, Süreler, Uzlaştırma ve Görevli Mahkeme

Kişinin hatırasına hakaret suçu şikâyete bağlıdır. TCK 131/2 uyarınca şikâyet hakkı, ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyuna, eşine veya kardeşlerine aittir. Bu kişiler dışındakiler şikâyet hakkını kullanamaz; savcılık resen soruşturma başlatamaz.

Şikâyet süresi, TCK 73/1 ve 73/2 uyarınca altı aydır. Süre, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar ve zamanaşımı süresini geçemez. Altı ay içinde şikâyette bulunulmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz.

Suç şikâyete bağlı olduğundan, CMK 253 uyarınca uzlaştırma kapsamındadır. Hakaretin alenen işlenmiş olması bu sonucu değiştirmez; fiil şikâyete bağlı olmaya devam eder. Uzlaştırma, soruşturma aşamasında Cumhuriyet başsavcılığı, kovuşturma aşamasında mahkeme tarafından uzlaştırma bürosuna yönlendirme yoluyla işletilir.

Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Yetkili mahkeme kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesidir; internet ortamındaki fiillerde içeriğin erişime açıldığı yer bakımından somut değerlendirme yapılır.

Teşebbüs, İştirak ve İçtima

Teşebbüs

TCK 130/1’deki suç, sırf hareket suçudur. İcra hareketleri parçalara bölünebiliyorsa teşebbüs mümkün olacaktır. Ancak ihtilatı objektif cezalandırılabilme şartı sayan görüşe göre, şart gerçekleşmediğinde fail teşebbüsten cezalandırılamaz. Öğretide bu tür suçlara teşebbüsün mümkün olduğunu savunan yazarlar da bulunmaktadır.

İkinci fıkra bakımından teşebbüs gerçekleşebilir. Fail, ceset veya kemikleri almak için icra hareketlerine başlamış ancak elinde olmayan sebeplerle fiil yarıda kalmışsa teşebbüs hükümleri uygulama alanı bulur.

İştirak

Kişinin hatırasına hakaret suçu, iştirak bakımından özellik göstermez. Birden fazla kişi birlikte hareket ederek bu suçu işleyebilir. Ancak önemli bir kural vardır: ihtilat bakımından asgari sayının oluşabilmesi için sayıya dahil edilmesi gereken kişiler bakımından iştirak hükümleri uygulanmaz. Bir başka deyişle, ihtilat edilen üç kişi failin şeriki sayılmaz.

İçtima

İhtilat bakımından asgari sayının üzerine çıkılması, tek başına zincirleme suç oluşturmaz. Kişide tek suç işleme kastı varsa ve en az üç kişiyle iletişime geçilerek hakaret fiili gerçekleştiriliyorsa tek suç oluşur. Buna karşılık aynı kişinin hatırasına, aynı suç işleme kararı kapsamında birden çok kez hakaret edilirse zincirleme suç hükümleri uygulanabilir.

Farklı neviden fikri içtima da gündeme gelebilir. Failin cesedi parçalara ayırırken bir yandan da hakaret içeren sözler söylemesi durumunda hem birinci hem ikinci fıkra kapsamında suçlar oluşur ve içtima kuralları uygulanır. Kasten öldürme sonrası cesede yönelik tahkir edici fiillerde bulunulması hâlinde ise hem kasten öldürme hem de ölüleri tahkir suçu meydana gelir. Ceza hukukunda birden fazla hükmün aynı olaya uygulanma biçimi için TCK 42 bileşik suç başlığı karşılaştırmalı bir çerçeve sunar.

Mezarla ilgili özel bir durum vardır. Ceset veya kemiğin alınması sırasında mezar tahrip edilmişse, farklı neviden fikri içtima kuralları uyarınca hem TCK 130/2 hem TCK 153 uygulama alanı bulur. Ceset veya kemik alınmayıp yalnızca mezarın açılması hâlinde ise TCK 130/2 uygulanmaz; şartları oluşmuşsa 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 300. maddesi değerlendirilir.

Yargıtay Uygulamasında Ölene Hakaret

Yargıtay ceza dairelerinin uygulaması, suçun sınırlarını dört başlıkta netleştirmektedir. Aşağıdaki değerlendirmeler kararların ortaya koyduğu ilkeleri özetler; ceza miktarına ilişkin somut takdir her dosyada ayrıca yapılır.

Hakaret kastı ve küçük düşürme ölçütü

Yerleşik uygulamada aranan ölçüt, sözün kişiyi toplum nazarında küçük düşürmeye yönelik olmasıdır. Bir kararda, hakaretin kişiyi küçük düşürmeye yönelik olması gerektiği, kişiyi toplum nazarında küçük düşürme amacı belli bir siyasi kanaatin isnat edilmesi hâlinde de suçun oluşacağı vurgulanmıştır. Değer yargısının hakaret oluşturup oluşturmadığı somut olaya göre değişir: bir sözde yerme kastının bulunup bulunmadığı, sözün söylendiği yer, zaman, şartlar ve hatta onunla söylenen başka sözlere bakılarak belirlenmelidir.

Kullanılan kelimelerin yerel anlamda ne ifade ettiği de önemlidir. Yargıtay bir kararında, sanığın sarf ettiği sözün yerel olarak ne anlama geldiği ve sövme içerip içermediği araştırılmadan eksik incelemeyle hüküm kurulmasını bozma sebebi saymıştır.

Beddua ve hakaret ayrımı

Kişiye beddua edilmesi, Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında hakaret olarak kabul edilmemektedir. Kararlarda, beddua niteliğindeki sözlerin haysiyete taarruz teşkil etmeyeceği ve bedduanın hukuka aykırı bulunmadığı yönünde değerlendirme yapılmıştır. Bu ayrım, ölmüş kişinin hatırasına yönelik sözlerin nitelendirilmesinde de gözetilir.

İhtilat ve aleniyet

İhtilat bakımından algılama şartı aranır: bir kararda ihtilat edilen kişilerden birinin dört yaşında olması sebebiyle ihtilatın varlığı kabul edilmemiştir. Aleniyet bakımından ise Ceza Genel Kurulu, kamunun giriş çıkışına açık olan, genel yerlerden sayılabilecek bir yerde kişilerin duyumuna açık şekilde işlenen fiili aleni saymıştır. Bir başka kararda apartman holünde yapılan hakaret aleni kabul edilmiştir.

Ölüye ve mezara ilişkin kararlar

765 sayılı Kanun döneminde verilen bir kararda, ölünün naaş ve kemikleri hakkındaki hakaretin maddi eylemlere yapılan hakareti kapsadığı belirtilmiştir. Bir başka kararda, tam olarak çürümüş ise mezarın açılmasının sağlık açısından da tehlike oluşturduğu gerekçesiyle hem Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 300. maddesinin hem de mülga hükmün ihlal edildiği kabul edilerek farklı neviden fikri içtima uygulanmıştır. Yine bir kararda, ilgili maddenin din hürriyeti başlığı altında yer aldığı, maddeyle mezara ve ölüye tecavüzün önlenmesinin amaçlandığı, doktorların yaptığı tıbbi çalışmaların bu kapsamda değerlendirilemeyeceği belirtilmiştir.

Şikâyet Yolu: 5 Adımlı Yol Haritası

Ölmüş bir yakınının hatırasına hakaret edildiğini düşünen kişinin izleyeceği süreç, delilin kaybolmadan tespit edilmesiyle başlar. Süreler kısa olduğundan sıralamaya dikkat edilmelidir.

1. Şikâyet hakkınızın bulunup bulunmadığını belirleyinTCK 131/2 şikâyet hakkını ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleriyle sınırlamıştır. Bu çevre dışındaki kişilerin şikâyeti usulden reddedilebilir; nüfus kayıt örneğiyle hısımlık ilişkisi belgelenmelidir.
2. İçeriği ve ihtilatı belgeleyinSosyal medya paylaşımının URL’si, tarih-saat bilgisi ve ekran görüntüsü alınmalı, mümkünse noter tespiti yaptırılmalıdır. Sözlü fiillerde, isnadı duyan en az üç kişinin tanık olarak bildirilebilmesi belirleyicidir.
3. Altı aylık süre içinde şikâyette bulununCumhuriyet başsavcılığına yazılı dilekçeyle başvurulur. Dilekçede fiilin ne zaman, nerede ve hangi sözlerle işlendiği; ihtilat edilen kişilerin kimlikleri; aleniyet iddiası varsa dayanağı açıkça belirtilmelidir.
4. Uzlaştırma aşamasını değerlendirinSuç şikâyete bağlı olduğundan dosya uzlaştırma bürosuna yönlendirilir. Uzlaşma teklifi kabul edilmezse soruşturma genel hükümlere göre sürer; bu tercih dosyanın seyrini doğrudan etkiler.
5. Takipsizlik kararı verilirse itiraz edinKovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi hâlinde, tebliğden itibaren 15 gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir (CMK 173). Dilekçede eksik kalan delil araştırmaları somut biçimde gösterilmelidir.

HAGB, Erteleme ve Adli Para Cezasına Çevirme

Mahkûmiyet hâlinde hükmedilen cezanın infaz edilip edilmeyeceği, birbirinin alternatifi olan üç kurumun koşullarına bağlıdır. TCK 130’daki ceza aralığı düşük olduğundan bu kurumlar pratikte sıkça gündeme gelir.

Birinci fıkrada seçimlik ceza öngörüldüğünden, mahkeme doğrudan adli para cezasına da hükmedebilir. İkinci fıkrada yalnızca hapis cezası öngörülmüş olmakla birlikte, hükmolunan ceza kısa süreli hapis sınırında kalırsa TCK 50 uygulanabilir. Kısa süreli hapis cezalarına uygulanabilecek yaptırımlar için kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlar başlığındaki ayrıntılı anlatım yol gösterici olabilir.

Ceza Yargılamasında Müdafi ile Temsil

Ceza yargılamasında avukatla temsil kural olarak zorunlu değildir; kişi savunmasını kendisi de yapabilir. Buna karşılık 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, bazı hâllerde zorunlu müdafi görevlendirilmesini öngörür: şüpheli veya sanığın çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malul olması, sağır ve dilsiz olması ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda müdafi görevlendirilir. Şüphelinin müdafi seçebilecek durumda olmadığını bildirmesi hâlinde de barodan görevlendirme istenir.

TCK 130 kapsamındaki dosyalarda tartışmanın odağı genellikle üç noktada toplanır: sözün hakaret mi eleştiri mi olduğu, ihtilat şartının gerçekleşip gerçekleşmediği ve şikâyetin süresinde ve hak sahibi tarafından yapılıp yapılmadığı. Şikâyetçi tarafta delil tespitinin zamanında yapılması, şüpheli tarafta ise sözün bağlamının ortaya konulması belirleyici olur.

Şerefe karşı suçlarda uygulanan genel ilkeler diğer suç tipleriyle karşılaştırıldığında daha net anlaşılır; bu bakımdan kasten yaralama suçu ve cezası ile ceza hukuku alanındaki diğer içerikler incelenebilir. Ceza normlarının işlevine ilişkin genel çerçeve için ceza hukukunun amacı başlığı okunabilir. Vekâlet ücreti bakımından Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi esas alınır.

Sıkça Sorulan Sorular

Şişli-Nişantaşı Konumu ve İletişim

Büro, İstanbul’un Şişli ilçesinde, Nişantaşı bölgesinde yer almaktadır. İstanbul Adalet Sarayı (Çağlayan) ve Şişli Adliyesi’ne yakındır.

Av. Malik Enes Kaplan — Hukuk Bürosu
Halaskargazi Mahallesi, Halaskargazi Caddesi No:38-66 E/215, Lotus Nişantaşı, Şişli/İstanbul
Telefon: 0212 401 58 63 — 0553 774 3080
E-posta: bilgi@eneskaplan.av.tr

İletişim Bilgileri