Sınır Dışı Edilemeyecek Yabancılar

Sınır Dışı Edilemeyecek Yabancılar: YUKK 55’e Göre Kimler Sınır Dışı Edilemez?

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun (YUKK) 55. maddesinde sayılan ve sınır dışı etme sebeplerinden biri bulunsa bile haklarında sınır dışı etme kararı alınamayan kişilerdir. Bu koruma, kişinin gönderileceği ülkede ölüm, işkence veya kötü muamele riskiyle karşılaşması, sağlığı ya da hamileliği nedeniyle yolculuk edememesi gibi insani durumlara dayanır. Sınır dışı edilemeyecek yabancılara tanınan koruma kendiliğinden işlemez; somut olayda ileri sürülmesi ve belgelenmesi gerekir. Bu rehber, kimler sınır dışı edilemez sorusunu kanun metni üzerinden, sade bir dille ve adım adım açıklar.

Sınır Dışı Edilemeyecek Yabancılar Kimlerdir?

Sınır dışı etme, Türkiye’de bulunan bir yabancının idari bir kararla ülkeden çıkarılmasıdır. Uygulamada bu karar için “deport” kelimesi de kullanılır. YUKK m.54, hangi durumlarda sınır dışı etme kararı alınabileceğini sayar. YUKK m.55 ise bunun istisnasını düzenler: bazı kişiler hakkında, m.54’teki sebeplerden biri bulunsa bile karar alınmaz.

Kanun, sınır dışı edilemeyecek yabancıları tek tek sayar. Bu nedenle sınır dışı edilemeyecek yabancılar grubu, geniş bir “iyi niyet” kategorisi değildir; kanunda gösterilen belirli durumlarla sınırlıdır. Kişinin Türkiye’de uzun süre yaşamış olması, iş kurmuş olması veya Türkçe bilmesi tek başına bu korumayı doğurmaz. Buna karşılık, kanundaki durumlardan biri gerçekten varsa idare sınır dışı etme kararı alamaz; alınmış bir karar da yargı denetiminde bu açıdan incelenir.

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar korumasının mantığı basittir: devletin yabancıyı ülkesinden çıkarma yetkisi vardır, ancak bu yetki insan onurunu ve yaşam hakkını çiğneyecek şekilde kullanılamaz. Türkiye’nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve 1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne Dair Sözleşme de aynı yönde yükümlülükler getirir. YUKK m.55, bu uluslararası yükümlülüklerin iç hukuktaki somut karşılığıdır.

Sınır Dışı Etmenin Genel Çerçevesi

Sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi Başkanlığının talimatı üzerine veya kendiliğinden valilikçe alınır (YUKK m.53). Uygulamada işlemi İl Göç İdaresi Müdürlüğü yürütür. Karar, gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; tebliğde itiraz hakları ve diğer yasal haklar da bildirilir.

YUKK m.54, sınır dışı etme sebeplerini sayar. Örneğin terör örgütü veya suç örgütüyle bağlantı, giriş, vize ya da ikamet işlemlerinde gerçeğe aykırı bilgi veya sahte belge kullanma, geçimini meşru olmayan yollardan sağlama, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturma, vize ya da ikamet süresini ihlal etme, izinsiz çalışma ve ikamet izninin iptal edilmesi bu sebepler arasındadır. Vize veya ikamet süresi aşımının sonuçları ayrı bir konudur; ayrıntıları vize ihlali cezası ve hesaplama yöntemi rehberinde anlatılmıştır.

Burada kritik nokta şudur: m.55’in ilk cümlesi, korumanın “m.54 kapsamında olsalar dahi” uygulanacağını söyler. Yani idare, kişide bir sınır dışı etme sebebi bulunduğunu gösterse bile, kişi m.55’teki durumlardan birindeyse karar alınamaz. Sebep ile engel ayrı ayrı incelenir; sınır dışı edilemeyecek yabancılar bakımından belirleyici olan ikinci aşamadır.

Geri Gönderme Yasağı İlkesi

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar kavramının temeli olan geri gönderme yasağı (uluslararası hukuktaki adıyla non-refoulement), bir kişinin hayatının veya özgürlüğünün tehlikede olacağı bir yere gönderilmemesi ilkesidir. YUKK m.4 bu ilkeyi açıkça düzenler: Kanun kapsamındaki hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağı ya da ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncesi nedeniyle hayatının veya hürriyetinin tehdit altında olacağı bir yere gönderilemez.

Bu hüküm m.55’ten daha geniştir. m.55/1-a ölüm cezası, işkence ve kötü muamele riskinden söz ederken, m.4 buna ek olarak ırk, din, uyruk, toplumsal grup ve siyasi görüş nedeniyle zulüm riskini de kapsar. Bu nedenle sınır dışı edilemeyecek yabancılar değerlendirilirken yalnızca m.55’e bakmak eksik kalır; m.4 her sınır dışı işleminde birlikte uygulanır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) yerleşik içtihadına göre AİHS m.3’teki işkence ve kötü muamele yasağı mutlaktır. Kişinin işlediği iddia edilen suç ya da oluşturduğu tehlike ne kadar ağır olursa olsun, gönderileceği yerde gerçek bir kötü muamele riski varsa gönderme yapılamaz. Bu yaklaşım, 1989 tarihli Soering / Birleşik Krallık kararından bu yana istikrarlıdır. İç hukukta da idare mahkemeleri ve Anayasa Mahkemesi, sınır dışı dosyalarında bu riskin yeterince araştırılıp araştırılmadığını denetler.

YUKK 55. Maddeye Göre Kimler Sınır Dışı Edilemez?

Kimler sınır dışı edilemez sorusunun kanundaki cevabı, YUKK m.55/1’in beş bendidir. Sınır dışı edilemeyecek yabancılar bu beş bentle sınırlıdır; ancak m.4’teki geri gönderme yasağı ayrıca uygulanır. Aşağıdaki tablo her bendi, korumanın niteliğini ve tipik delilleri özetler. Ardından her grup ayrı başlıkta açıklanmıştır.

Ölüm Cezası, İşkence veya Kötü Muamele Riski Bulunanlar

Sınır dışı edilemeyecek yabancıların birinci grubu, sınır dışı edildiğinde ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunan kişilerdir. Kanun “kesin kanıt” aramaz; “ciddi emare” yeterlidir. Bu, riskin somut, kişiye özgü ve inandırıcı biçimde ortaya konması gerektiği anlamına gelir.

Kimler sınır dışı edilemez sorusunda bu bent en çok tartışılanıdır. Genel bir ülke durumu tek başına her zaman yeterli sayılmaz. Örneğin gönderilecek ülkede iç karışıklık bulunması önemli bir veridir, ancak kişinin o ortamda neden özellikle risk altında olduğunu da göstermek gerekir. Kişi hakkında o ülkede açılmış bir ceza davası, siyasi faaliyet nedeniyle aranıyor olması, belirli bir etnik veya dinî gruba mensubiyeti ya da daha önce gözaltında kötü muameleye uğramış olması bu bağlamda değerlendirilir.

Kişinin gönderileceği ülkede idam cezası öngören bir suçla yargılanıyor veya aranıyor olması, bu bendin doğrudan uygulanmasını gündeme getirir. Karar merciinin riski araştırma yükümlülüğü vardır.

Sağlık, Yaş veya Hamilelik Nedeniyle Seyahati Riskli Olanlar

Sınır dışı edilemeyecek yabancıların ikinci grubu, ciddi sağlık sorunu, yaşı veya hamileliği nedeniyle seyahat edemeyecek durumda olanlardır. Bu bentte ölçüt, kişinin gönderileceği ülkedeki durum değil, yolculuğun kendisidir. Soru şudur: kişi bu durumda uçak, otobüs veya başka bir araçla güvenli biçimde yolculuk yapabilir mi?

Kanun, belirli bir yaş sınırı veya belirli bir gebelik haftası öngörmez. İnternette dolaşan “şu yaşın üstündekiler” veya “şu haftadan sonra hamile olanlar” sınır dışı edilemez şeklindeki kesin ifadelerin kanunda karşılığı yoktur. Her olayda kişinin fiilî durumu hekim raporlarıyla değerlendirilir. İleri yaştaki bir kişi, yolculuğa elverişli durumdaysa bu bentten yararlanamayabilir; genç bir kişi ise ağır bir hastalık nedeniyle yararlanabilir.

Bu bentteki sınır dışı edilemeyecek yabancılar için korumanın geçici olduğunu bilmek gerekir. Seyahat engeli ortadan kalktığında, örneğin doğumdan ve lohusalık döneminin tıbben gerekli kısmından sonra, idare durumu yeniden değerlendirebilir. Bu nedenle sağlık belgelerinin güncel tutulması önemlidir.

Hayati Hastalığı İçin Gönderileceği Ülkede Tedavi İmkânı Bulunmayanlar

Üçüncü grup sınır dışı edilemeyecek yabancılar, hayati tehlike arz eden bir hastalığı nedeniyle tedavi görmekte iken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayan kişilerdir. Bu bentte iki şart birlikte aranır: kişinin hâlen tedavi görüyor olması ve hedef ülkede bu tedaviye imkân bulunmaması.

Kanun metni “tedavi imkânı”ndan söz eder. Uygulamada ve AİHM içtihadında, tedavinin hedef ülkede kâğıt üzerinde var olması ile kişinin o tedaviye fiilen ulaşabilmesi arasındaki farkın da tartışıldığı görülür. AİHM, 2016 tarihli Paposhvili / Belçika Büyük Daire kararında, ağır hastaların gönderilmesinde tedavinin erişilebilirliğinin de incelenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu nedenle ilacın hedef ülkede bulunup bulunmadığı, maliyeti ve kişinin yaşayacağı yere uzaklığı gibi bilgiler dosyada yer almalıdır.

Hayati tehlike kavramı da önemlidir. Tedavisi süren her hastalık bu bent kapsamında değildir. Kanser, organ yetmezliği, düzenli diyaliz ihtiyacı veya tedavisi kesildiğinde ölüm riski doğuran durumlar tipik örneklerdir. Değerlendirmede tedavinin kesilmesi hâlinde ne olacağını açıklayan ayrıntılı bir hekim raporu belirleyici rol oynar.

Mağdur Destek Sürecindeki İnsan Ticareti Mağdurları

Sınır dışı edilemeyecek yabancıların dördüncü grubu, mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurlarıdır. İnsan ticareti mağduru olduğuna dair kuvvetli şüphe bulunan yabancılara YUKK m.48 ve m.49 uyarınca özel bir ikamet izni verilebilir. Bu izin önce otuz günlük düşünme süresi için verilir; sonra altışar ayı geçmeyen sürelerle uzatılabilir ve toplamda üç yılı geçemez.

Mağdur destek süreci devam ettiği sürece kişi hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz. Kişinin faille iradi olarak yeniden bağ kurması gibi durumlarda izin iptal edilebilir ve koruma da sona erebilir. İzin türünün şartları ve işleyişi insan ticareti mağduru ikamet izni rehberinde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Tedavisi Tamamlanmamış Şiddet Mağdurları

Sınır dışı edilemeyecek yabancıların beşinci grubu, psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağduru olanlardır. Bu gruptaki kişiler hakkında tedavileri tamamlanıncaya kadar sınır dışı etme kararı alınmaz. Koruma, şiddetin kendisine değil, tedavi sürecine bağlanmıştır.

Bu bentten yararlanmak için şiddetin yaşandığını ve tedavinin sürdüğünü gösteren belgeler önemlidir. Hastane kayıtları, psikolog veya psikiyatrist raporları, adli rapor ve varsa savcılık başvurusu bu belgeler arasındadır. Aile içi şiddet mağduru bir yabancı kadının, eşinden ayrıldığı için ikamet izni sona ermiş olsa bile, tedavisi sürdüğü sürece bu korumadan yararlanabileceği unutulmamalıdır.

Kanunda Sayılmayan Ama Sıkça Sorulan Durumlar

Kimler sınır dışı edilemez sorusunda en çok karıştırılan konu aile bağlarıdır. Birçok kişi, Türk vatandaşıyla evli olmanın veya Türkiye’de doğmuş bir çocuğa sahip olmanın sınır dışı etmeye kesin engel olduğunu düşünür. Oysa bu durumlar YUKK m.55’te sayılmaz. Bu nedenle sınır dışı edilemeyecek yabancılar listesinde evlilik veya çocuk sahibi olmak doğrudan yer almaz.

Bu, sınır dışı edilemeyecek yabancılar listesi dışındaki aile bağlarının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Anayasa’nın aile hayatını koruyan hükümleri ve AİHS m.8 kapsamında, sınır dışı etme işleminin aile hayatına yaptığı müdahalenin ölçülü olup olmadığı yargı denetiminde değerlendirilebilir. Ayrıca çocuğun üstün yararı, YUKK m.46/1-a uyarınca insani ikamet izni için ayrı bir sebeptir. Ancak bunlar m.55’teki gibi otomatik bir engel değil, somut olayda tartılan unsurlardır.

Aynı şekilde uzun yıllar Türkiye’de yaşamış olmak, taşınmaz sahibi olmak veya Türkiye’de şirket ortağı olmak da m.55 kapsamında değildir. Bu kişilerin kalış hakkı, uygun ikamet izni türleri üzerinden kurulur. Örneğin Türk vatandaşının yabancı eşi için aile ikamet izni, uzun süre yasal ikamet edenler için ise uzun dönem ikamet izni seçenekleri incelenmelidir.

Bireysel Değerlendirme ve İdari Yükümlülükler

YUKK m.55/2’ye göre sınır dışı edilemeyecek yabancılar bakımından birinci fıkradaki durumlar her olay bazında ayrı ayrı değerlendirilir. Yani idare, “bu ülkeden gelenler” veya “bu yaştakiler” gibi genel kategorilerle değil, kişinin kendi durumuyla karar verir. Aynı ülkeden gelen iki kişiden biri korunurken diğeri korunmayabilir.

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar, Türkiye’de kaldıkları süre boyunca bazı idari yükümlülüklere tabi tutulabilir. Kanun bunlara örnek olarak Göç İdaresi Başkanlığınca belirlenen adreste ikamet etmeyi ve belirtilen şekil ve sürede bildirimde bulunmayı sayar. Bu yükümlülüklere uyulmaması, sınır dışı edilemeyecek yabancıların durumunun yeniden değerlendirilmesine yol açabilir.

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar için korumanın bir diğer özelliği, kalıcı olmamasıdır. Koruma, dayandığı durum devam ettiği sürece geçerlidir. Tedavi tamamlandığında, seyahat engeli kalktığında veya hedef ülkedeki risk değiştiğinde idare yeniden değerlendirme yapabilir. Bu nedenle korunan kişinin, yalnızca bugünkü durumu değil, ileride doğabilecek değişiklikleri de gözeterek hukuki durumunu planlaması gerekir.

Uluslararası Koruma Başvurusu ile İlişkisi

Uluslararası koruma, kendi ülkesinde zulüm veya ciddi zarar görme riski bulunan kişilere tanınan statüdür. YUKK’ta mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma olmak üzere üç statü düzenlenir. Uluslararası koruma başvurusu, Göç İdaresi Başkanlığına bağlı birimlere yapılır ve başvuru süreci ayrı kurallara tabidir.

Kural olarak uluslararası koruma başvuru sahipleri ve statü sahipleri hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz. Ancak YUKK m.54/2’ye göre m.54/1’in (b), (d) ve (k) bentlerine giren kişiler, yani terör veya suç örgütü bağlantısı, kamu düzeni ve güvenliği açısından tehdit ya da uluslararası kuruluşlarca terör örgütü olarak tanımlanan yapılarla irtibat iddiası bulunanlar hakkında, uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilir.

Bu istisna, geri gönderme yasağını ve sınır dışı edilemeyecek yabancılar hükmünü ortadan kaldırmaz. m.54/2 kapsamında bile m.4’teki geri gönderme yasağı ve m.55’teki engeller uygulanmaya devam eder. Bir başka deyişle, kişi güvenlik gerekçesiyle hakkında karar alınabilecek durumda olsa bile, hedef ülkede işkence veya ölüm riski varsa gönderilemez. Bu ayrım sıkça gözden kaçırılır, ancak dava açısından belirleyicidir.

Geçici koruma kapsamındaki kişiler ise ayrı bir düzenlemeye, Geçici Koruma Yönetmeliğine tabidir. Bu kişiler bakımından uygulanacak kurallar ve uygulamadaki değişiklikler dönemsel olarak farklılaşabildiğinden, somut işlem tarihinde güncel durum ayrıca teyit edilmelidir.

Geri Gönderme Yasağı Hangi Belgelerle Değerlendirilir?

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar bakımından en sık yapılan hata, iddianın belgesiz bırakılmasıdır. İdare veya mahkeme, kişinin sözlü beyanını dikkate alır, ancak beyanın somut belgelerle desteklenmesi değerlendirmeyi güçlendirir. Yabancı dildeki belgelerin Türkçe tercümesi, resmî belgelerde ise noter onaylı tercüme ve gerektiğinde apostil veya konsolosluk tasdiki gerekir.

Sınır dışı edilemeyecek yabancıların dosyalarında belgelerin nereden alınacağı da önemlidir. Resmî kurum ve uluslararası kuruluş raporları daha ağırlıklı değerlendirilir; hedef ülkeden gelen belgelerin aslı ve tercümesi birlikte sunulmalıdır.

Sınır Dışı Kararı Verilmişse Ne Yapılmalı?

Hakkında sınır dışı etme kararı tebliğ edilen bir yabancı, kendisinin sınır dışı edilemeyecek yabancılar arasında olduğunu düşünüyorsa zaman kaybetmeden harekete geçmelidir. Bu alandaki süreler, idari yargıdaki genel sürelerden çok daha kısadır. Aşağıdaki beş adım, sürecin ana hatlarını gösterir.

1. Kararı ve tebliğ tarihini tespit edinKararın tarihi, sayısı, dayandığı m.54 bendi ve tebliğ tarihi not edilir. Dava süresi tebliğden itibaren işler.
2. Koruma sebebini belirleyinDurumun m.55’in hangi bendine veya m.4’teki geri gönderme yasağına dayandığı netleştirilir.
3. Belgeleri toplayınSağlık raporları, ülke raporları, mağduriyet belgeleri ve tercümeleri hızla hazırlanır.
4. Yedi gün içinde dava açınSınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde dava açılır.
5. Gözetim ve kalış durumunu yönetinİdari gözetim varsa ayrıca sulh ceza hâkimliğine başvurulur; kalış için uygun ikamet yolu araştırılır.

Sınır Dışı Kararına Karşı Dava Süresi

YUKK m.53/3’e göre yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, sınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, başvurusunu kararı veren makama da bildirir. Kimler sınır dışı edilemez sorusu, bu davada mahkemenin inceleyeceği temel konulardan biridir. Dava, işlemi tesis eden makamın bulunduğu yer idare mahkemesinde açılır.

Bu hüküm 7533 sayılı Kanunla (2024) değiştirilmiştir. Güncel metne göre savunmanın verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle dosya tamamlanmış sayılır; duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir. Mahkeme, dosyanın tamamlanmasından ya da ara karar veya duruşma gerekiyorsa bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde karar verir. Mahkemenin bu konudaki kararı kesindir, yani istinaf veya temyiz yolu yoktur.

En önemli güvence şudur: yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez. Bu nedenle sınır dışı edilemeyecek yabancılar bakımından yedi günlük sürenin kaçırılmaması hayati önemdedir. Dava dilekçesinde m.55’teki engelin veya m.4’teki geri gönderme yasağının somut olarak açıklanması ve belgelerle desteklenmesi gerekir.

Anayasa Mahkemesi ve AİHM Başvurusu

İdare mahkemesinin sınır dışı etme kararına ilişkin kararı kesin olduğundan, bu karardan sonra olağan kanun yolu kalmaz. Kişi, yaşam hakkının veya kötü muamele yasağının ihlal edileceğini düşünüyorsa Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir. Başvuru süresi, kesin kararın öğrenilmesinden itibaren otuz gündür.

Gönderme işlemi yakın bir tarihte yapılacaksa bireysel başvuru ile birlikte tedbir talep edilebilir. Anayasa Mahkemesi, kişinin hayatı veya maddi ve manevi bütünlüğü bakımından ciddi tehlike gördüğünde gönderme işleminin durdurulmasına karar verebilir. Tedbir kararları istisnaidir; talebin somut delillerle desteklenmesi gerekir.

İç hukuk yolları tüketildikten sonra AİHM’e de başvurulabilir; AİHM, telafisi imkânsız zarar riski yakınsa İçtüzüğünün 39. kuralı uyarınca geçici tedbir verebilir. Her iki yol da olağanüstüdür ve iç hukuktaki davanın yerini tutmaz.

Geri Gönderme Merkezindeki Kişi İçin Ayrı Başvuru

Sınır dışı etme kararı alınan bazı yabancılar hakkında, kaçma veya kaybolma riski gibi sebeplerle idari gözetim kararı verilebilir ve kişi geri gönderme merkezine alınır (YUKK m.57). İdari gözetim en fazla altı ay sürer; sınır dışı işlemi kişinin işbirliği yapmaması gibi nedenlerle tamamlanamazsa en fazla altı ay daha uzatılabilir. Gözetimin devamının gerekli olup olmadığı her ay düzenli olarak değerlendirilir.

İdari gözetim kararına karşı sınır dışı etme davasından ayrı olarak sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir. Hâkimlik beş gün içinde karar verir. Bu iki başvuru birbirinin yerine geçmez: dava, kararın kendisine; sulh ceza başvurusu ise özgürlüğün kısıtlanmasına yöneliktir.

Kişinin m.55 kapsamında sınır dışı edilemeyecek durumda olması, idari gözetimin amacı olan sınır dışı işleminin gerçekleştirilmesini imkânsız kılabilir. Bu durumda gözetimin sürdürülmesinin hukuka uygunluğu sulh ceza hâkimliği önünde tartışılabilir. Kanun ayrıca idari gözetime alternatif yükümlülükler de öngörmektedir (YUKK m.57/A); belirli adreste ikamet ve bildirim gibi yükümlülükler bunlar arasındadır.

Sınır Dışı Edilemeyen Yabancı Türkiye’de Kalabilir mi?

Evet, ancak sınır dışı edilemeyecek yabancılar için m.55 tek başına bir ikamet izni değildir. m.55 yalnızca sınır dışı etme kararı alınmasını engeller. Kişinin Türkiye’de yasal olarak kalabilmesi için ayrıca bir kalış dayanağı kurulması gerekir. Sınır dışı edilemeyecek yabancılar için bu dayanağın en sık görülen biçimi insani ikamet iznidir.

YUKK m.46/1’e göre sınır dışı etme kararı alınmakla birlikte Türkiye’den çıkışı makul veya mümkün görülmeyenler (b bendi) ile m.55 kapsamında hakkında sınır dışı etme kararı alınmayanlar (c bendi), Göç İdaresi Başkanlığının onayıyla insani ikamet izni alabilir. Bu izinde diğer ikamet izinlerinin şartları aranmaz. İzin en fazla birer yıllık sürelerle verilir ve kişi yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kaydolmakla yükümlüdür. Ayrıntılar için insani ikamet izni şartları ve başvuru süreci rehberine bakılabilir.

Sınır dışı edilemeyecek yabancıların insani ikamet izninin sınırlarını da bilmesi gerekir. Bu izinle geçirilen süreler, uzun dönem ikamet izni için aranan sekiz yıllık sürenin hesabına katılmaz ve bu izinden doğrudan uzun dönem ikamet iznine geçilemez (YUKK m.47). Bu nedenle kalıcı bir çözüm arayan kişi, şartları oluştuğunda aile, kısa dönem veya başka bir ikamet türüne geçişi değerlendirmelidir.

Başka bir ikamet türüne geçerken önceki ret gerekçeleri dikkate alınmalıdır; bu konuda ikamet izni reddine karşı başvuru yolları rehberindeki bilgiler yol gösterici olabilir. Mevcut bir izni olan kişinin ise süre dolmadan ikamet izni uzatma başvurusu yapması, yeni bir sınır dışı sebebinin doğmasını önler.

Adres ve Bildirim Yükümlülüğü

m.55/2 uyarınca hakkında karar alınmayan yabancıdan, belirlenen adreste ikamet etmesi ve belirli aralıklarla bildirimde bulunması istenebilir. Bildirimin nereye, hangi sıklıkla ve hangi yöntemle yapılacağı, kişiye tebliğ edilen yazıda belirtilir. Bu nedenle tebliğ edilen her belgenin dikkatle okunması ve bir kopyasının saklanması gerekir.

Adres değişikliği, sınır dışı edilemeyecek yabancılar için yükümlülüklerin en sık ihlal edilen kısmıdır. Kişi taşınırsa yeni adresini ilgili makama ve adres kayıt sistemine zamanında bildirmelidir. İnsani ikamet izni alan kişiler için yirmi iş günü içinde adres kaydı yükümlülüğü ayrıca kanunda düzenlenmiştir.

Yükümlülüklere uymamanın yaptırımları tek tip değildir. YUKK m.102’de çeşitli idari para cezaları öngörülür; ancak bu tutarlar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için burada rakam verilmemiştir. Güncel tutar, işlem tarihinde İl Göç İdaresi Müdürlüğünden veya resmî duyurulardan teyit edilmelidir. Yükümlülüğün ağır veya tekrarlı ihlali, kişinin durumunun yeniden değerlendirilmesine de yol açabilir.

Sık Yapılan Hatalar ve Önleyici Adımlar

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar dosyalarında yapılan hataların çoğu, sürelerin ve belgelerin önemsenmemesinden kaynaklanır. Aşağıdaki tablo en sık rastlanan hataları ve bunları önlemek için atılabilecek adımları gösterir.

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar kapsamına girmeyip gönderilen kişilerin kayıtlarına, uygulamada giriş yasağı veya çeşitli tahdit kodları işlenebilmektedir. Bu kodların kapsamı ve süreleri kanunda ayrıntılı olarak düzenlenmemiştir; idari uygulamaya göre değişebilir. YUKK m.9 giriş yasağı süresini kural olarak en fazla beş yıl olarak belirler, kamu düzeni veya güvenliği bakımından ciddi tehdit hâlinde bu süre en fazla on yıl daha uzatılabilir. Kişiye işlenen kodun ve giriş yasağı süresinin, işlem tarihinde İl Göç İdaresi Müdürlüğünden teyit edilmesi gerekir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, konunun anlaşılması için kurgulanmıştır; gerçek bir dosyaya dayanmaz.

A, kısa dönem ikamet izni süresi dolduktan sonra uzatma başvurusu yapmamış bir yabancıdır. Bir kontrol sırasında ikamet ihlali tespit edilir ve hakkında YUKK m.54 uyarınca sınır dışı etme kararı alınır. A aynı dönemde düzenli diyaliz tedavisi görmektedir ve kendi ülkesinde yaşadığı bölgede diyaliz merkezine erişimi bulunmamaktadır.

A’nın yakını, kararın tebliğinden sonraki gün süreyi not eder ve belgeleri toplamaya başlar. Hastaneden tedavinin kesilmesi hâlinde hayati risk doğacağını açıklayan ayrıntılı bir rapor alınır; hedef ülkedeki sağlık altyapısına ilişkin uluslararası kuruluş raporları eklenir. Yedi günlük süre içinde idare mahkemesinde dava açılır ve dilekçede m.55/1-c açıkça ileri sürülür.

Dava süresince A sınır dışı edilmez; mahkeme, idarenin bu engeli yeterince araştırıp araştırmadığını değerlendirir. A’nın yasal kalışı için ayrıca insani ikamet izni başvurusu gerekir. Örnek, sınır dışı edilemeyecek yabancılar için korumanın ancak zamanında ve belgeyle ileri sürüldüğünde işe yaradığını gösterir.

Sınır Dışı Edilemeyecek Yabancılar Dosyalarında Neden Avukatla Çalışılır?

İdare mahkemesinde dava açmak için avukatla temsil zorunlu değildir; yabancı veya yasal temsilcisi davayı kendisi de açabilir. Ancak bu dosyalarda süreler çok kısa, kararlar kesin ve deliller çoğu zaman yabancı dildedir. Bu nedenle sınır dışı edilemeyecek yabancıların ve yakınlarının, hukuki sürecin gerekliliklerini baştan doğru planlaması önem taşır.

Genel olarak bir avukat bu tür dosyalarda kararın dayanağını inceler, m.55 ve m.4 bakımından ileri sürülebilecek sebepleri belirler, belgelerin tercüme ve tasdik işlemlerini planlar, yedi günlük süre içinde dava dilekçesini hazırlar ve gerekirse idari gözetime itiraz ile Anayasa Mahkemesi başvurusunu yürütür. Avukat, geri gönderme merkezindeki kişiyle görüşme hakkına da sahiptir.

Yurt dışında yaşayan veya İstanbul’da yakını bulunmayan kişiler için süreç vekâletname ile yürütülebilir. Yurt dışında düzenlenen vekâletname Türk konsolosluğunda veya apostil şerhli yabancı noter belgesi olarak hazırlanabilir. Geri gönderme merkezinde bulunan kişi adına vekâletnamenin nasıl düzenleneceği merkezin uygulamasına göre değişebilir; bu nedenle işlem tarihinde teyit edilmelidir. Avukatlık ücretleri, Türkiye Barolar Birliği tarafından her yıl yayımlanan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi (AAÜT) esas alınarak belirlenir.

Sınır Dışı Edilemeyecek Yabancılar Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Nişantaşı / Şişli Büro Konumu

Enes Kaplan Avukatlık Bürosu, İstanbul Şişli’de, Nişantaşı’na yürüme mesafesindeki Lotus Nişantaşı binasında bulunmaktadır. Adres: Halaskargazi Cad. No:38-66 E/215, Şişli/İstanbul. Telefon: 0553 774 30 80 – 0212 401 58 63. Büroya Osmanbey metro istasyonundan yürüyerek ulaşılabilir.