Yabancılar İçin Adli Yardım

Yabancılar İçin Adli Yardım: Şartlar, Karşılıklılık ve Başvuru Rehberi

Yabancılar için adli yardım, Türk vatandaşı olmayan bir kişinin Türkiye’deki dava, icra takibi veya geçici hukuki koruma talebinde yargılama giderlerinden geçici olarak muaf tutulması ve gerektiğinde ücreti sonradan ödenmek üzere kendisine avukat sağlanmasıdır. Dayanağı 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 334-340. maddeleri ile 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun 176-181. maddeleridir. Yabancılar için adli yardım, Türk vatandaşlarına tanınan imkânla aynı temele dayanır; ancak kanun yabancıdan ek olarak karşılıklılık şartını da arar.

Bu rehber; yabancı kişinin hangi şartlarla adli yardım isteyebileceğini, karşılıklılığın nasıl ispatlandığını, yurt dışında yaşayan birinin hangi belgeleri hazırlaması gerektiğini ve talep reddedildiğinde izlenecek yolu sade bir dille anlatır.

1. Durumu belirleDava, icra veya geçici koruma talebinin türünü ve mahkemeyi netleştir.
2. Mali belgeleri toplaGelir, mülk ve aile durumunu gösteren belgeleri hazırla.
3. Karşılıklılığı kanıtlaAntlaşma, yabancı kanun veya fiilî uygulama belgesini ekle.
4. Talebi sunDilekçeyi delil özetiyle birlikte ilgili mahkemeye ver.
5. Kararı izleRet hâlinde tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz et.

Yabancılar İçin Adli Yardım Nedir?

Türkiye’de dava açmak ücretsiz değildir. Davacı, dava açarken başvuru ve peşin harç ile tebligat, bilirkişi ve tanık giderleri için gider avansı yatırır. Bu giderleri karşılayamayan kişinin mahkemeye erişimi fiilen engellenmiş olur. Adli yardım ve onun bir görünümü olan yabancılar için adli yardım, bu engeli kaldırmak için öngörülmüş bir kurumdur ve Anayasa’nın 36. maddesindeki hak arama özgürlüğünün bir uzantısıdır.

Türk hukukunda adli yardım iki ayrı kanunda, iki ayrı makam tarafından yürütülür. Birincisi, mahkemenin verdiği ve harç, masraf ile teminattan muafiyet sağlayan HMK adli yardımıdır. İkincisi, baroların adli yardım bürolarının verdiği ve ücretsiz avukat görevlendirilmesini sağlayan baro adli yardımıdır. Yabancılar için adli yardım konusu konuşulurken bu ikisinin karıştırılması, uygulamadaki en yaygın hatadır.

Yabancılar için adli yardım bakımından da iki sistem birbirini tamamlar. Ücretsiz avukatı olan bir yabancının harçtan da muaf olabilmesi için mahkemeden ayrıca HMK adli yardımı istemesi gerekir. Tersine, mahkemeden harç muafiyeti alan bir kişi, avukat ihtiyacı için HMK m.335/1-ç uyarınca mahkemeden avukat temini isteyebilir; mahkeme bu durumda baroya yazı yazarak görevlendirme yapılmasını sağlar.

Yabancı Kişi Türkiye’de Adli Yardım İsteyebilir mi?

Evet. HMK m.334/1, adli yardımdan yararlanabilecek kişileri vatandaşlıkla sınırlamaz; “kimseler” ifadesini kullanır. Aynı maddenin 3. fıkrası ise yabancıların adli yardımdan yararlanmasını ayrıca karşılıklılık şartına bağlar. Dolayısıyla yabancılar için adli yardım, vatandaşlara uygulanan şartların tamamına ek olarak bir şartın daha gerçekleşmesini gerektirir.

Kanun, yabancılar için adli yardım bakımından Türkiye’de ikamet etme şartı aramaz. Yurt dışında yaşayan ve Türkiye’de bir mirası, alacağı veya taşınmazı nedeniyle dava açmak zorunda kalan yabancı da talepte bulunabilir. Bununla birlikte ikamet yerinin yurt dışı olması, mali durumun ispatını ve karşılıklılığın gösterilmesini pratikte zorlaştırır. Bu nedenle belge hazırlığı, aşağıda ayrıca anlatıldığı gibi, Türkiye’de yaşayan bir kişiye göre daha fazla zaman alır.

Gerçek kişi yabancılar

Pasaport veya yabancı kimlik belgesiyle kimliğini ortaya koyan her gerçek kişi, yabancılar için adli yardım hükümlerinden yararlanmayı talep edebilir. İkamet izni sahibi, öğrenci, çalışma izni sahibi, turist vizesiyle bulunan veya hiç Türkiye’ye gelmemiş yabancı arasında kanunda bir ayrım yoktur. Belirleyici olan; mali yetersizlik, haklılık görünümü ve karşılıklılıktır.

Çifte vatandaşlarda durum farklıdır. Türk vatandaşlığı da bulunan kişi Türk mahkemesi önünde Türk vatandaşı olarak değerlendirilir ve kendisinden karşılıklılık aranmaz. Mavi Kart sahipleri ise Türk vatandaşı değildir; ancak 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.28 uyarınca kanunda sayılan istisnalar dışında vatandaşlara tanınan haklardan yararlanırlar. Mavi Kart sahibinin adli yardım talebinde karşılıklılığın aranıp aranmayacağı konusunda yerleşik bir uygulama bulunmadığından, talepte m.28’e açıkça dayanılması yararlı olur.

Yabancı şirketler ve 2024 Anayasa Mahkemesi iptal kararı

HMK m.334’ün eski 2. fıkrası, gerçek kişiler dışında yalnızca kamuya yararlı dernek ve vakıfların adli yardım isteyebileceğini öngörüyordu. Anayasa Mahkemesi, 24/9/2024 tarihli ve E.2024/78, K.2024/164 sayılı kararıyla bu fıkrayı, diğer özel hukuk tüzel kişilerini kategorik olarak dışarıda bıraktığı ve mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz sınırladığı gerekçesiyle iptal etti. Karar 21/11/2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve dokuz aylık erteleme süresinin sonunda, 21/8/2025 tarihinde yürürlüğe girdi.

Bu iptal kararı, yabancı gerçek kişilerin durumunu doğrudan değiştirmez; yabancılara ilişkin karşılıklılık şartı bugün maddenin 3. fıkrasında yer almaya devam eder. Ancak iptal sonrasında, ödeme gücünden yoksun yabancı bir şirketin de diğer şartları ve karşılıklılığı ispat ederek talepte bulunmasının önü açılmıştır. İptalin ardından yasama organınca yeni bir düzenleme yapılıp yapılmadığı, talep tarihinde güncel mevzuat metninden kontrol edilmelidir.

Yabancılar İçin Adli Yardımın Üç Şartı

HMK m.334, Türk vatandaşları için iki şart arar: mali yetersizlik ve talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması. Yabancılar için adli yardım ise bu iki şarta karşılıklılığın eklenmesiyle üç şarta dayanır. Şartlardan biri eksik olduğunda mahkeme yabancılar için adli yardım talebini reddeder; bu nedenle dilekçenin her şart için ayrı bir başlık ve ayrı deliller içermesi önerilir.

Mali yetersizlik şartı nasıl değerlendirilir?

Kanundaki ölçüt, kişinin tamamen yoksul olması değildir. HMK m.334/1, kendisi ve ailesinin geçimini “önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin” giderleri ödeyemeyen kişiyi korur. Kanunun gerekçesi de yoksulluğun “fakr-u zaruret” şeklinde anlaşılmaması gerektiğini, normal geçimini sağlayabilen bir kişinin de davanın gerektirdiği giderleri karşılayamıyorsa adli yardımdan yararlanabileceğini açıklar.

Yabancılar için adli yardım taleplerinde mahkeme bu değerlendirmeyi davanın türüne ve beklenen giderin büyüklüğüne göre yapar. Yüksek değerli bir alacak davasında nispi harç ve bilirkişi giderleri, düzenli geliri olan bir kişinin bile ödeme gücünü aşabilir. Bu nedenle dilekçede yalnızca gelirin değil, davanın tahmini maliyetinin de gösterilmesi ve ikisinin karşılaştırılması etkilidir. Kısmi muafiyet de mümkündür: mahkeme, HMK m.335/2 uyarınca adli yardımın yalnızca bazı unsurlarına karar verebilir.

Yurt dışında maaş alan bir yabancı açısından önemli olan, gelirin yaşadığı ülkedeki geçim maliyeti ile birlikte değerlendirilmesidir. Türk lirası karşılığı yüksek görünen bir maaş, kira ve aile giderleri düşüldüğünde davanın masrafını karşılamaya yetmeyebilir.

“Talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması” ne demektir?

Bu şart, yabancılar için adli yardım dâhil tüm adli yardım kararlarında kaynakların açıkça haksız taleplere harcanmasını önlemek için konmuştur. Mahkeme bu aşamada davayı esastan incelemez; yalnızca talebin ilk bakışta tutarlı ve delillerle desteklenebilir olup olmadığına bakar. Kanunun gerekçesi, talepte bulunanın baştan açıkça haksız görülmemesinin bu şart için yeterli sayılabileceğini belirtir.

HMK m.336/2, talepte bulunanın iddiasının özetini ve dayanacağı delilleri sunmasını zorunlu tutar. Yerleşik içtihat, elindeki veya o sırada bilinen delilleri sunmayan kişinin talebinin dosya üzerinden reddedilebileceği yönündedir.

Yabancılarda Karşılıklılık Şartı Nasıl İspatlanır?

Karşılıklılık, yabancının vatandaşı olduğu devletin Türk vatandaşlarına da adli yardım imkânı tanıması anlamına gelir. Yabancılar için adli yardım taleplerinin en sık reddedildiği nokta bu şarttır; çünkü talep sahipleri çoğu zaman mali durumlarını belgeler ancak karşılıklılığa hiç değinmez. HMK m.334’ün gerekçesi, karşılıklılığın üç yoldan biriyle ispatlanabileceğini açıkça belirtir.

Uluslararası antlaşmalar yoluyla karşılıklılık

Türkiye, 1 Mart 1954 tarihli Hukuk Usulüne Dair Lahey Sözleşmesi’ne taraftır. Bu sözleşmenin adli yardıma ilişkin hükümleri, taraf devlet vatandaşlarının diğer taraf devletlerde o devletin kendi vatandaşları gibi adli yardımdan yararlanmasını öngörür. Anayasa m.90/5 uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmünde olduğundan, sözleşmeye taraf bir devletin vatandaşı için karşılıklılık antlaşma yoluyla sağlanmış sayılır.

Bunun yanında Türkiye’nin pek çok devletle imzaladığı hukuki ve ticari konularda adli yardımlaşma anlaşmaları bulunur. Bu anlaşmaların bir kısmı adli yardım ve teminat muafiyetine ilişkin açık hükümler içerir. Hangi devletle hangi anlaşmanın yürürlükte olduğu, Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü’nün yayımladığı listeden kontrol edilebilir. Anlaşmanın varlığı kadar, ilgili maddenin adli yardımı gerçekten kapsayıp kapsamadığı da incelenmelidir.

Yabancı kanun ve fiilî uygulama yoluyla karşılıklılık

Türkiye ile yabancının devleti arasında antlaşma yoksa, yabancılar için adli yardım talebinde o devletin kendi mevzuatı esas alınır. Birçok ülkenin usul kanunu, adli yardımı vatandaşlıktan bağımsız olarak herkese tanır; bu durumda Türk vatandaşları da o ülkede adli yardımdan yararlanabildiği için karşılıklılık kanuni olarak gerçekleşir. Kanun metninin resmî bir kaynaktan alınması ve yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilmesi gerekir.

Kanunda açık hüküm bulunmasa bile, Türk vatandaşlarına uygulamada adli yardım verildiğinin gösterilmesi de yeterlidir. HMK gerekçesi fiilî uygulamaların ispatını açıkça kabul eder. Bu ispat; yabancı ülkenin adalet bakanlığından veya baro birliğinden alınacak bir yazıyla, Türk vatandaşı lehine verilmiş bir adli yardım kararıyla ya da Türk dış temsilciliği aracılığıyla temin edilecek bilgiyle yapılabilir.

Mahkeme karşılıklılığı kendiliğinden araştırır mı?

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.2, yabancı hukukun içeriğinin tespitinde hâkimin taraflardan yardım isteyebileceğini ve uluslararası adli yardım yollarına başvurabileceğini düzenler. Uygulamada mahkemeler, karşılıklılık konusunda Adalet Bakanlığı’na yazı yazabilmektedir. Ancak bu yazışma uzun sürebilir ve mahkemenin bu yola başvurmak yerine talebi delil yetersizliğinden reddetmesi de mümkündür.

Bu nedenle yabancılar için adli yardım talebinde karşılıklılık belgelerinin dilekçeye baştan eklenmesi en güvenli yoldur; bu hazırlık itirazda da dayanak oluşturur.

Karşılıklılığın Aranmadığı veya Farklı Uygulandığı Durumlar

HMK m.334/3’teki karşılıklılık şartı, hukuk ve icra yargılamasındaki mahkeme adli yardımına ilişkindir. Ceza yargılaması, uluslararası koruma süreçleri ve bazı özel statüler için farklı kurallar geçerlidir.

Ceza yargılamasında müdafi ve tercüman hakkı

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.150, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eden şüpheli veya sanığa istemi hâlinde baro tarafından müdafi görevlendirilmesini öngörür. Şüpheli veya sanık çocuksa, kendisini savunamayacak derecede malulse veya sağır ve dilsizse ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda müdafi istem aranmaksızın görevlendirilir. Bu hakların hiçbirinde vatandaşlık veya karşılıklılık şartı yoktur.

Türkçe bilmeyen şüpheli veya sanık için tercüman atanması CMK m.202 ile güvence altındadır ve CMK m.324/5 uyarınca tercüman giderleri kendisine yükletilmez. Bu kural, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/3-e’deki ücretsiz tercüman yardımı hakkının iç hukuktaki karşılığıdır. Ceza yargılamasındaki bu haklar, yabancılar için adli yardım tartışmasında sıkça karıştırılan, ancak tamamen ayrı bir rejime tabi olan imkânlardır. Mağdur veya suçtan zarar gören yabancı için de belirli hâllerde CMK m.234 ve m.239 uyarınca baro tarafından vekil görevlendirilebilir.

Uluslararası koruma başvurucuları

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) m.81/2, avukatlık ücretlerini karşılama imkânı bulunmayan başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibine, bu Kanun kapsamındaki iş ve işlemlerle ilgili yargı önündeki başvurularında Avukatlık Kanunu’nun adli yardım hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanacağını düzenler. Bu hüküm baro üzerinden avukat görevlendirilmesine ilişkindir; harç muafiyeti için ayrıca mahkemeden HMK adli yardımı istenmesi gerekir.

1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair Sözleşme m.16, mültecinin mutad meskeninin bulunduğu devlette adli yardım ve teminat muafiyeti bakımından o devletin vatandaşı gibi muamele göreceğini öngörür. Türkiye sözleşmeyi coğrafi sınırlamayla uyguladığından, bu hükmün YUKK’taki “şartlı mülteci” ve “ikincil koruma” statüsü sahiplerine doğrudan uygulanıp uygulanmayacağı tartışmalıdır. Bu kişilerin HMK adli yardımı taleplerinde karşılıklılık yerine sözleşme hükmüne ve kişinin kendi devletine başvuramayacak durumda olduğuna dayanılması savunulabilir; ancak bu konuda yerleşik bir yargısal uygulamadan söz etmek güçtür.

Ret kararlarına karşı dava süreçleri için insani ikamet izni şartlarını ve kişinin Türkiye’de kalışını güvence altına alabilecek diğer ikamet seçeneklerini de ayrıca değerlendirmek gerekebilir. İnsan ticareti mağduru yabancılar açısından ise ceza sürecindeki vekil hakkı ile insan ticareti mağdurlarına tanınan özel ikamet izni birlikte ele alınmalıdır.

Adli Yardım Neleri Karşılar, Neleri Karşılamaz?

HMK m.335/1, yabancılar için adli yardım kararının da sağladığı imkânları dört bent hâlinde sayar. Mahkeme bunların tamamına veya bir kısmına karar verebilir. Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder; yani istinaf ve temyiz aşamalarını da kapsar. Ancak kararın verildiği tarihten önce yapılmış giderler geri ödenmez.

Yabancılar için adli yardımın “geçici” bir muafiyet olduğu unutulmamalıdır. Yabancı davayı kazanırsa ertelenen giderler karşı taraftan tahsil edilir. Davayı kaybederse giderler kural olarak kendisinden istenir; ancak HMK m.339 bu durumda taksitlendirme ve hatta mağduriyet hâlinde muafiyet imkânı tanır. Bu konu aşağıda ayrıca açıklanmıştır.

Yabancılardan istenen teminat ve yabancılar için adli yardım

MÖHUK m.48, Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibi yapan yabancı gerçek ve tüzel kişilerin, yargılama ve takip giderleri ile karşı tarafın zararını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermesini öngörür. Mahkeme, karşılıklılık esasına göre teminattan muafiyete karar verebilir. Bu teminat, yabancının dava açmasının önündeki en ağır mali yüklerden biri olabilir.

Yabancılar için adli yardım kararı, HMK m.335/1-b uyarınca teminat göstermekten de muafiyet sağlar. Bu nedenle teminat yükü bulunan bir davada adli yardım talebinde teminat muafiyetinin açıkça istenmesi önemlidir. 1954 tarihli Lahey Sözleşmesi de taraf devlet vatandaşları bakımından teminat muafiyetine ilişkin ayrı hükümler içerir; bu sözleşmeye taraf bir ülkenin vatandaşı için teminat konusu adli yardımdan bağımsız olarak da çözülebilir.

Adli Yardım Talebi Nereye ve Ne Zaman Yapılır?

HMK m.336/1 uyarınca yabancılar için adli yardım, asıl talebin veya işin karara bağlanacağı mahkemeden istenir. İcra ve iflas takiplerinde yetkili merci, takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesidir. Kanun yollarına başvuru sırasında ise talep bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay’a yapılır. Adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır (m.336/4).

İkamet, sınır dışı ve vatandaşlık davalarında dikkat edilecek nokta

Yabancıların en sık karşılaştığı davalar idari davalardır: ikamet izni ret veya iptal kararları, sınır dışı etme kararları ve vatandaşlık başvurusunun reddi. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m.31, adli yardım konusunda HMK hükümlerine yollama yapar. Dolayısıyla bu davalarda da yabancılar için adli yardım hükümleri, karşılıklılık şartı dâhil olmak üzere aynen uygulanır.

Yabancılar için adli yardım talep edilen bu davalarda en kritik konu dava açma süreleridir. Sınır dışı etme kararına karşı dava süresi YUKK m.53/3 uyarınca tebliğden itibaren yedi gündür; ikamet izni ret kararlarında genel dava süresi altmış gündür. Adli yardım talebinin sonuçlanmasını beklemek, bu kısa sürelerin kaçırılmasına yol açabilir. Uygulamada güvenli yol, davayı süresi içinde açmak ve adli yardım talebini dava dilekçesinin içinde veya ekinde ileri sürmektir.

Bu konudaki ayrıntılar için ikamet izni ret kararına karşı dava yollarını ve vatandaşlık başvurusunun reddinde itiraz ve dava sürecini anlatan rehberlere bakılabilir. Vize veya ikamet süresinin aşılması nedeniyle verilen idari para cezalarına karşı başvuru yolları da vize ihlali cezası ve itiraz rehberinde ele alınmıştır.

Yurt Dışında Yaşayan Yabancı Hangi Belgeleri Sunmalı?

HMK m.336/2, talepte bulunanın mali durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmasını zorunlu tutar. Eski kanun döneminde aranan muhtarlıktan alınan “fakirlik belgesi” zorunluluğu HMK ile kaldırılmıştır; kanunun gerekçesine göre hâkimde kanaat uyandırmaya elverişli her türlü belge delil olarak kullanılabilir. Yurt dışında yaşayan bir kişi için yabancılar için adli yardım hazırlığı, kendi ülkesinden belge toplamak anlamına gelir.

Apostil ve Türkçe çeviri

Mahkemenin dili Türkçedir; yabancı dildeki belgelerin yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilmesi ve çevirinin noterce onaylanması gerekir. Resmî belgelerin Türkiye’de kullanılabilmesi için, belgeyi düzenleyen ülke 5 Ekim 1961 tarihli Yabancı Resmî Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldırılması Sözleşmesi’ne (Apostil Sözleşmesi) tarafsa apostil şerhi, taraf değilse o ülkedeki Türk dış temsilciliğinin onayı aranır.

Çeviri ve apostil masraflarının kendisi yabancılar için adli yardım kapsamına girmez; çünkü bunlar talebin hazırlanmasına ilişkin giderlerdir ve kararından önce yapılır. Belge bedelleri ve tercüme ücretleri ülkeye ve döneme göre değiştiğinden, işlem tarihinde ilgili kurumdan teyit edilmelidir.

Vekâletnameyle Türkiye’ye gelmeden başvuru

Yabancılar için adli yardım talebinin ve asıl davanın Türkiye’ye gelinmeden yürütülmesi mümkündür. Yurt dışındaki kişi, bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğunda veya apostil şerhli yabancı noter vekâletnamesiyle Türkiye’deki bir avukatı yetkilendirebilir. Vekâletnamenin dava açma ve adli yardım talebinde bulunma yetkisini kapsaması gerekir.

Türkiye’de yakını bulunmayan veya İstanbul’a gelemeyen kişiler için bu yol, sürecin tek pratik seçeneği olabilir. Avukatla temsil zorunlu değildir; kişi talebini Türkiye’deki bir temsilci olmadan da yapabilir, ancak bu durumda tebligatların takibi kişinin kendi sorumluluğundadır.

Yabancılar İçin Adli Yardım Süreci Adım Adım

Yabancılar için adli yardım süreci, Türk vatandaşlarının izlediği yola benzer; fark, karşılıklılık belgelerinin eklenmesi ve yabancı belgelerin hazırlık süresidir.

1. Uyuşmazlığın ve mahkemenin belirlenmesi: Davanın türü, görevli ve yetkili mahkeme ile varsa dava açma süresi tespit edilir. İdari davalarda kısa süreler nedeniyle bu adım ertelenmez.
2. Karşılıklılığın araştırılması: Yabancının devletiyle antlaşma bulunup bulunmadığı, yoksa o devletin kanunu ve uygulaması incelenir.
3. Belgelerin toplanması: Gelir, mal varlığı, aile durumu ve karşılıklılık belgeleri toplanır; çeviri ve apostil işlemleri tamamlanır.
4. Dilekçenin hazırlanması: Dilekçede iddianın özeti, deliller, mali durum ve karşılıklılık ayrı başlıklarla açıklanır; talep edilen muafiyet kalemleri tek tek belirtilir.
5. Talebin sunulması: Dilekçe, dava dilekçesiyle birlikte veya ayrı olarak ilgili mahkemeye verilir. Talep evrakı harçtan muaftır.
6. Mahkemenin incelemesi: Mahkeme duruşma yapmadan karar verebilir; talep hâlinde inceleme duruşmalı yapılır (HMK m.337/1).
7. Kararın tebliği ve kanun yolu: Kabul hâlinde yargılama devam eder; ret hâlinde tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir.

Yabancılar için adli yardım talebinde mahkemenin karar süresi kanunda belirlenmemiştir ve mahkemenin iş yüküne, dosyanın içeriğine ve karşılıklılık için yazışma gerekip gerekmediğine göre değişir. Belli bir süre içinde sonuç alınacağına dair verilen her türlü taahhüt, kanuni bir dayanaktan yoksundur.

Yabancılar İçin Adli Yardım Talebi Reddedilirse Ne Yapılır?

HMK m.337/1, adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlarda sunulan bilgi ve belgelerin neden kabul edilmediğinin açıkça belirtilmesini zorunlu tutar. Bu gerekçe, itirazın hangi noktaya odaklanacağını gösterir. Yabancılar için adli yardım taleplerinde ret kararlarının büyük kısmı, eksik belge veya karşılıklılığın hiç ispatlanmamış olmasından kaynaklanır.

İki haftalık itiraz süresi ve usulü

HMK m.337/2, 6459 sayılı Kanunla 2013 yılında yapılan değişiklikten bu yana, ret kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebileceğini düzenler. İnternette hâlâ dolaşan “bir haftalık itiraz süresi” bilgisi, değişiklikten önceki metne aittir ve güncel değildir. İtiraz dilekçesi kararı veren mahkemeye verilir.

Kararına itiraz edilen mahkeme dosyayı kendisi incelemez. O yerde aynı türden birden fazla mahkeme varsa dosya numara olarak kendisini izleyen mahkemeye, son numaralı mahkeme için birinci mahkemeye; tek mahkeme varsa aynı işlere bakmakla görevli en yakın mahkemeye gönderilir. İtiraz üzerine verilen karar kesindir.

Ret kararından sonra yeniden talep

Yabancılar için adli yardım kararları da maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. HMK m.337/2’nin son cümlesi, ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanılarak tekrar talepte bulunulabileceğini açıkça kabul eder. Örneğin yargılama sırasında işini kaybeden veya ağır bir gider yükü altına giren yabancı, yeni durumunu belgeleyerek yeniden başvurabilir.

Ret sonrası mahkemeye erişim hakkı

Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin yerleşik içtihadına göre, adli yardım talebinin kişinin somut durumu değerlendirilmeden reddedilmesi, mahkemeye erişim hakkının ihlali sonucunu doğurabilir. Olağan yollar tüketildikten sonra Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolu açıktır; bu yol itirazın yerine geçmez.

Adli Yardım Kararının Kaldırılması ve Giderlerin Tahsili

HMK m.338 uyarınca, adli yardımdan yararlanan kişinin mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği ortaya çıkarsa ya da sonradan mali durumunun yeteri derecede düzeldiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır. Bu nedenle yabancılar için adli yardım talebindeki beyanların doğru ve eksiksiz olması, yalnızca talebin kabulü için değil kararın korunması için de zorunludur.

HMK m.339/1’e göre adli yardım nedeniyle ertelenen tüm yargılama giderleri ve Devletçe ödenen avanslar, dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil edilir. Adli yardımdan yararlanan kişi haksız çıkarsa mahkeme, uygun görürse giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verebilir. Aynı maddenin 2. fıkrası, tahsilin kişinin mağduriyetine yol açacağı açıkça anlaşılırsa giderlerin tamamen veya kısmen bağışlanmasına imkân verir.

HMK m.340, mahkemenin talebi üzerine baro tarafından görevlendirilen avukatın ücretinin yargılama gideri olarak Hazineden ödeneceğini düzenler. Bu ücret de diğer yargılama giderleri gibi dava sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edilebilir. Kısacası yabancılar için adli yardım, giderleri ortadan kaldıran değil, ödemeyi dava sonuna erteleyen ve gerektiğinde hafifleten bir kurumdur.

Baro Adli Yardımı: Ücretsiz Avukat Başvurusu

Avukatlık Kanunu m.176-181 ve Türkiye Barolar Birliği Adli Yardım Yönetmeliği, avukatlık ücretini ve yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayan kişilere baro tarafından avukat görevlendirilmesini düzenler. Başvuru, kişinin bulunduğu veya davanın görüleceği yerdeki baronun adli yardım bürosuna yapılır. İstanbul’da birden fazla baro bulunduğundan başvurulacak baro, ilgili baronun adli yardım bürosunun çalışma esaslarına göre belirlenir.

Yönetmelik uyarınca baro, avukat görevlendirdiği kişiden bir taahhütname alır. Bu taahhütnamede, işin sonunda maddi bir yarar elde edilmesi hâlinde belirli bir oranın baroya ödeneceği ve talebin haksız olduğunun sonradan anlaşılması hâlinde görevlendirilen avukata ödenen ücretin iki katının ve yapılan masrafların yasal faiziyle geri verileceği yer alır. Baro adli yardımı harçları karşılamaz; görevlendirilen avukat, harç muafiyeti için mahkemeden ayrıca HMK adli yardımı ister. Bu talep reddedilirse, avukatlık ücreti dışındaki giderler kişinin kendisine aittir.

Baro adli yardımında yabancılardan karşılıklılık aranıp aranmadığı Avukatlık Kanunu’nda ayrıca düzenlenmemiştir. Barolar başvuruları kendi çalışma esaslarına göre değerlendirir; yabancı başvuru sahibinden istenen belgeler ve öncelik kriterleri baroya göre değişebilir. Başvuru öncesinde ilgili baronun adli yardım bürosundan güncel koşullar teyit edilmelidir.

Yabancıların Türkiye’de en sık dava açtığı konulardan biri işçilik alacaklarıdır. İzin süreci için çalışma izni başvurusu rehberine bakılabilir; alacak davasında baro ve mahkeme adli yardımı birlikte kullanılabilir.

Yaygın Yanlış Bilgiler ve Aracı Vaatleri

Yabancılar hukuku alanında, Türkçe bilmeyen kişilere yönelik yanıltıcı vaatler yaygındır. “Ücretsiz dava kesin kabul edilir”, “adli yardım iki haftada çıkar” veya “harç hiçbir zaman ödenmez” gibi ifadelerin hiçbirinin hukuki karşılığı yoktur. Yabancılar için adli yardım kararını yalnızca mahkeme verir; şartların taşınması kararın kabulü için gerekli olsa da tek başına sonucu belirlemez.

• “Adli yardım bedavadır”: Yanlış. Muafiyet geçicidir; davayı kaybeden kişiden giderler ve Hazinece ödenen avukat ücreti tahsil edilebilir (HMK m.339, m.340).
• “İtiraz süresi bir haftadır”: Güncel değil. 2013 değişikliğinden bu yana süre iki haftadır (HMK m.337/2).
• “Yabancı adli yardım alamaz”: Yanlış. Karşılıklılık ve diğer şartlar varsa yabancılar için adli yardım mümkündür.
• “Baro avukat verdiyse harç da kalkar”: Yanlış. Harç muafiyeti için mahkemeden ayrıca karar alınması gerekir.
• “Adli yardım talebi dava süresini durdurur”: Bu yönde açık bir kanun hükmü yoktur. Özellikle sınır dışı kararlarındaki yedi günlük süre gibi kısa sürelerde dava süresinde açılmalıdır.

Neden Yabancılar Hukuku Avukatıyla Çalışılır?

Yabancılar için adli yardım talebinde avukatla temsil zorunlu değildir; yabancı kişi talebini kendisi de yapabilir. Bununla birlikte talebin üç şartı farklı hukuk alanlarına dayanır: mali durum usul hukukuna, karşılıklılık milletlerarası özel hukuka ve antlaşmalara, asıl uyuşmazlık ise idare, aile veya borçlar hukukuna. Bu alanların aynı dilekçede doğru kurgulanması, talebin sonucunu etkileyebilir.

Yurt dışında yaşayan bir kişi açısından vekâletname düzenlenmesi, apostil ve çeviri işlemlerinin sıralanması, tebligatların takibi ve iki haftalık itiraz süresinin kaçırılmaması gibi pratik konular da önem taşır. Avukatlık ücreti, taraflar arasında serbestçe kararlaştırılır ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi’nin (AAÜT) altında olamaz. Ödeme gücü bulunmayan kişiler için baro adli yardımı her zaman ayrı bir seçenek olarak mevcuttur.

Nişantaşı / Şişli Ofis Bilgileri

Enes Kaplan Avukatlık Bürosu, İstanbul Şişli’de, Nişantaşı’na yürüme mesafesindeki Lotus Nişantaşı binasında bulunmaktadır. Ofis; Osmanbey metro istasyonu ve Halaskargazi Caddesi üzerindeki toplu taşıma hatlarıyla kolay erişilebilir konumdadır.

Enes Kaplan Avukatlık Bürosu
Halaskargazi Cad. No:38-66 E/215 (Lotus Nişantaşı), Şişli/İstanbul
Telefon: 0553 774 30 80 · 0212 401 58 63

Haritada aç

Sık Sorulan Sorular