Süresiz Çalışma İzni Şartları

Süresiz Çalışma İzni Şartları, Başvurusu ve Sağladığı Haklar

Türkiye’de yıllardır çalışma izniyle çalışan veya uzun dönem ikamet izni bulunan yabancılar için süre sınırı olmayan bir izin türü öngörülmüştür. Bu rehber, süresiz çalışma izni şartlarını, başvuru usulünü, harçları, kart yenileme işlemlerini ve ret hâlinde izlenecek hukuki yolu 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümleri çerçevesinde açıklar.

Süresiz çalışma izni nedir?

Süresiz çalışma izni, yabancıya Türkiye’de süre sınırı olmaksızın çalışma hakkı veren çalışma iznidir. Dayanağı 28/7/2016 tarihli ve 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nun 10 uncu maddesidir. Kanun, çalışma izinlerini süreli izin, süresiz izin ve bağımsız izin şeklinde ayırmış; Turkuaz Kart’ı ayrı bir madde ile düzenlemiştir.

Süreli çalışma izni, belirli bir işveren ve belirli bir işyeri ile bağlantılıdır. İlk başvuruda en çok bir yıl, ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıl için verilir (m.10/1-2). Buna karşılık süresiz izin, sürenin dolmasına bağlı bir yenileme takvimi içermez; yabancı, belirli bir işverene bağlı kalmaksızın çalışabilir. Bu yönüyle söz konusu izin, yabancının Türkiye’deki iş yaşamını istikrarlı hâle getiren en kapsamlı izin türlerinden biridir.

Önemli bir ayrım şudur: iznin süresiz olması, izne dayanak olan belgenin süresiz olduğu anlamına gelmez. Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği uyarınca izin belgesi beş yılda bir yenilenir. Yenileme, yeni bir hak kazanımı değil, mevcut belgenin güncellenmesidir.

Çalışma izni ile ikamet izni arasındaki ilişki de sıkça karıştırılır. 6735 sayılı Kanun m.12/1 uyarınca verilen çalışma izni, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 27 nci maddesi gereğince ikamet izni yerine geçer. Ancak bunun tersi doğru değildir: başka bir sebeple alınmış kısa dönem ikamet izni tek başına çalışma hakkı vermez.

Süresiz çalışma izni şartları

Süresiz çalışma izni şartları 6735 sayılı Kanun m.10/3’te iki alternatif olarak düzenlenmiştir. Yabancının bu iki yoldan yalnızca birini karşılaması yeterlidir; her ikisinin birlikte bulunması aranmaz.

Birinci yol: uzun dönem ikamet izni sahibi olmak

Türkiye’de uzun dönem ikamet izni bulunan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir. Uzun dönem ikamet izni, 6458 sayılı Kanun m.42-43 uyarınca Türkiye’de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış yabancılara, kanunda sayılan diğer şartların da karşılanması hâlinde süresiz olarak verilir. Kanun, son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmayı, yeterli ve düzenli geçim kaynağı bulunmasını, geçerli sağlık sigortasını ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamasını arar.

Bu yol, yıllarca aile ya da öğrenci statüsünde kalmış, çalışma izniyle geçen süresi sekiz yıla ulaşmayan yabancılar için önemlidir. Örneğin uzun süre aile ikamet izni ile Türkiye’de yaşayan bir yabancı, uzun dönem ikamet iznine geçtiğinde bu iznin ilk şartını karşılamış olur.

İkinci yol: en az sekiz yıl kanuni çalışma izni

İkinci yol, Türkiye’de en az sekiz yıl kanuni çalışma izniyle çalışmış olmaktır. Burada aranan, ikamet süresi değil, çalışma izniyle ve yükümlülükler yerine getirilerek fiilen geçirilmiş çalışma süresidir. Uygulama Yönetmeliği “kanuni çalışma izni süresi”ni, yabancının kanuni yükümlülüklerini yerine getirmek suretiyle çalışma izniyle çalıştığı süre olarak tanımlar.

Şartları taşımak iznin verilmesini zorunlu kılar mı?

Hayır. 6735 sayılı Kanun m.10/3’ün son cümlesi açıktır: başvuru şartlarının taşınması yabancıya mutlak hak sağlamaz. Bakanlık, başvuruyu uluslararası işgücü politikası çerçevesinde değerlendirir; kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı yönünden sakınca görülen hâllerde başvuru reddedilebilir. Bu nedenle başvuru dosyasının, yalnızca süre şartını değil, değerlendirme kriterlerini de karşıladığını gösterecek biçimde hazırlanması gerekir.

Sekiz yıllık kanuni çalışma süresi nasıl hesaplanır?

Süresiz izin başvurularında en çok tartışma yaratan konu, sekiz yıllık sürenin hesabıdır. Hesaba yalnızca çalışma izni bulunan ve sosyal güvenlik yükümlülüklerinin yerine getirildiği dönemler girer. Bu nedenle aşağıdaki ayrımlar önem taşır.

Çalışma izni olmadan geçen süreler sayılmaz. Türkiye’de ikamet izniyle kalınan ancak çalışma izni alınmayan dönemler kanuni çalışma süresi değildir. Aynı şekilde izinsiz çalışma, süreye eklenmediği gibi idari yaptırım ve sınır dışı işlemi riski de doğurur.

Çalışma izni muafiyeti süreleri ayrıdır. 6735 sayılı Kanun m.13/6 uyarınca çalışma izni muafiyetinde geçen süreler, kanuni çalışma süresinin hesabında dikkate alınmaz. Muafiyet belgesiyle çalışılan dönemler bu nedenle sekiz yıla eklenmez.

Primlerin düzenli yatırılmış olması gerekir. İzin bulunmakla birlikte sosyal güvenlik bildirimlerinin yapılmadığı dönemler, kanuni çalışma süresi bakımından sorun çıkarır. Başvuru öncesinde SGK hizmet dökümünün alınıp izin süreleriyle karşılaştırılması yerinde olur.

Kesintiler ve ara dönemler. İzinler arasındaki boşluklar, işten ayrılma ile yeni izin arasında geçen süreler ve yurt dışında geçirilen uzun dönemler, sürenin nasıl hesaplanacağı bakımından idarenin değerlendirmesine tabidir. Bu konuda kanunda ayrıntılı bir hüküm bulunmadığından, hesaplama ve kabul edilen kesinti sınırları uygulamaya göre değişebilir; başvuru tarihinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından teyit edilmesi gerekir.

Başvuru için gerekli belgeler

Başvuruda istenen belgeler, başvurunun hangi yola dayandığına göre değişir. Uzun dönem ikamet iznine dayanan başvuruda iznin kendisi temel belgedir; sekiz yıllık çalışma süresine dayanan başvuruda ise geçmiş izinlerin ve sigortalılığın belgelenmesi gerekir. Aşağıdaki tablo, uygulamada tipik olarak istenen belgeleri gösterir.

Belgelerin biçimsel eksikliği, bu başvurularda en sık karşılaşılan gecikme sebebidir. 6735 sayılı Kanun m.7/7 uyarınca eksik bilgi veya belge bulunması hâlinde başvurunun değerlendirilmesi, eksiklikler tamamlanıncaya kadar ertelenir. Bu erteleme dosyanın reddi anlamına gelmez; ancak otuz günlük değerlendirme süresi de fiilen uzar.

Süresiz çalışma izni nasıl alınır? Başvuru usulü

Süresiz çalışma izni başvurusu, süreli izinlerden farklı olarak işveren tarafından değil, yabancının kendisi adına yapılır. Başvurular 6735 sayılı Kanun m.7/1 uyarınca yurt içinde doğrudan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına, yurt dışında ise Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik veya başkonsolosluklarına yapılır. Bakanlıkça yetkilendirilmiş aracı kurum aracılığıyla başvuru yapılması da mümkündür.

Yurt içinden başvuru

Türkiye’de bulunan yabancı, başvurusunu Bakanlığın elektronik sistemi üzerinden yapar. Uygulama Yönetmeliği, yurt içi başvurularda kural olarak en az altı ay süreli geçerli ikamet izni bulunmasını arar; Genel Müdürlükçe belirlenen istisnalar saklıdır. Uzun dönem ikamet izni sahibi yabancılar bakımından bu şart zaten karşılanmış olur.

Yurt dışından başvuru

Yabancı, vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk dış temsilciliğine başvurabilir. Temsilcilik, başvuruyu elektronik ortamda Bakanlığa iletir. Yurt dışında bulunan yabancıların süreci vekâletname ile Türkiye’deki bir avukat aracılığıyla takip ettirmesi mümkündür; bu, Türkiye’de yakını bulunmayan başvurucular için pratik bir çözümdür.

Değerlendirme süresi

6735 sayılı Kanun m.7/8 uyarınca usulüne uygun yapılan başvuruların değerlendirilmesi, bilgi ve belgelerin tam olması kaydıyla otuz gün içinde tamamlanır. Eksik belge hâlinde bu süre, eksikliklerin tamamlanmasından sonra işlemeye başlar.

1. Şart kontrolü ve dayanak seçimiUzun dönem ikamet izni mi, sekiz yıllık kanuni çalışma süresi mi esas alınacak belirlenir. Çalışma izni tarihleri ile SGK hizmet dökümü karşılaştırılarak sürede boşluk olup olmadığı tespit edilir.
2. Belgelerin hazırlanmasıPasaport, önceki izinler, hizmet dökümü ve mesleki belgeler toplanır. Yabancı dildeki belgeler için yeminli tercüme ve gerektiğinde apostil işlemleri tamamlanır.
3. Başvurunun yapılmasıYurt içinde Bakanlığın elektronik sistemi, yurt dışında Türk dış temsilciliği üzerinden başvuru oluşturulur. Başvuru ekranındaki beyanlar belgelerle tutarlı olmalıdır.
4. Harç ve değerli kâğıt bedelinin ödenmesiBaşvurunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde bildirilen harç ve kart bedeli, tanınan süre içinde ödenir. Ödemenin süresinde yapılmaması başvurunun reddine yol açabilir.
5. Karar, belgenin teslimi ve bildirimlerİzin kartı adrese gönderilir. Çalışmaya başlama, işveren değişikliği ve iznin geçersiz hâle gelmesi gibi durumlar mevzuatta öngörülen sürelerde Bakanlığa bildirilir.

Harçlar, kart bedeli ve masraf kalemleri

Süresiz çalışma izni harçları iki ayrı kalemden oluşur. Birincisi 492 sayılı Harçlar Kanunu’na bağlı tarifede yer alan çalışma izni harcıdır; süresiz izin için ayrı bir satır öngörülmüştür. İkincisi 210 sayılı Değerli Kâğıtlar Kanunu kapsamındaki kart (değerli kâğıt) bedelidir.

Her iki kalem de her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir. Bu nedenle internette dolaşan sabit rakamlar kısa sürede geçerliliğini yitirir. Güncel tutar, başvuru sırasında sistem tarafından bildirilen tahakkuk üzerinden görülmeli ve ödeme tanınan süre içinde yapılmalıdır. Uygulama Yönetmeliği uyarınca harç ve değerli kâğıt bedelinin süresinde ödenmemesi başvurunun reddi sebebidir.

İznin sağladığı haklar ve sınırları

6735 sayılı Kanun m.10/4’e göre süresiz çalışma izni olan yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanır. Ayrıca özel kanunlardaki düzenlemeler saklı kalmak ve sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları korunmak kaydıyla, ilgili mevzuata tabi olarak Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır.

Bu düzenleme, izin sahibine geniş bir hukuki statü sağlar: yabancı, bir veya birden fazla işveren yanında çalışabilir, bağımsız olarak faaliyet gösterebilir ve izni ikamet izni yerine geçtiği için ayrıca ikamet izni almak zorunda kalmaz. Bununla birlikte statü, Türk vatandaşlığına eşit değildir.

6458 sayılı Kanun m.44, uzun dönem ikamet izni sahiplerinin yararlanamayacağı hakları dört başlıkta sayar. Süresiz izin sahibi de bu sınırlara tabidir.

Aile bireyleri bakımından bu izin, kendiliğinden bir statü doğurmaz. Eş ve çocukların Türkiye’de kalışı için ayrıca aile ikamet izni başvurusu yapılması gerekir. Öğrenim gören çocuklar bakımından öğrenci ikamet izni gündeme gelebilir.

Kart yenileme işlemleri ve bildirim yükümlülükleri

Süresiz çalışma izni kart yenileme işlemleri, iznin kendisinin yenilenmesi değildir. İzin süresizdir; yenilenen, izni gösteren belgedir. Uygulama Yönetmeliği m.28 uyarınca izin belgesi beş yılda bir yenilenir ve yenileme başvurusu, beş yıllık sürenin dolmasından önceki altı ay içinde yapılır.

Yenileme başvurusunun zamanında yapılmaması, iznin kendiliğinden ortadan kalkması sonucunu doğurmasa da işveren nezdinde ve resmî işlemlerde belge ibrazı sorunları yaratır. Bu nedenle kart üzerindeki tarihin takip edilmesi önerilir.

Bildirim yükümlülükleri de göz ardı edilmemelidir. 6735 sayılı Kanun m.22/1 uyarınca süresiz ve bağımsız çalışma izni sahibi yabancılar, çalışmaya başlama, çalışmanın sona ermesi ve iznin geçersiz hâle gelmesi gibi durumları on beş gün içinde Bakanlığa bildirir. Uygulama Yönetmeliği ayrıca işyeri değişikliğinde, yeni işyerinde çalışmaya başlamadan önce bildirim yapılmasını öngörür. Bildirim yükümlülüğünün ihlali idari para cezası yaptırımına bağlanmıştır; ceza tutarları her yıl güncellendiğinden bu sayfada rakam verilmemiştir.

Ret, iptal ve itiraz yolu

Başvurunun reddi sebepleri

6735 sayılı Kanun m.9, çalışma izni başvurusunun reddedileceği hâlleri sayar. Bunlar arasında uluslararası işgücü politikasına uygun olmama, sahte veya yanıltıcı bilgi ve belge sunulması, yabancının işin gerektirdiği niteliklere sahip olmadığının anlaşılması, Türk vatandaşlarına hasredilen işler için başvurulması, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından sakınca bulunması ve 6458 sayılı Kanun’un 7, 15 ve 54 üncü maddeleri kapsamında olduğu İçişleri Bakanlığınca bildirilen yabancılara ilişkin başvurular yer alır.

İznin iptali

6735 sayılı Kanun m.15, çalışma izninin hangi hâllerde geçerliliğini kaybedeceğini veya iptal edileceğini düzenler. Bu hükümler süresiz izin bakımından da uygulanır. Kanun; pasaportun geçerliliğini yitirmesi, iznin verildiği amacın dışında çalışılması, sahte veya yanıltıcı bilgi ve belge kullanıldığının sonradan anlaşılması ve kamu güvenliği bakımından sakınca doğması gibi hâlleri iptal sebebi olarak öngörür. Yurt dışında uzun süre kalınması hâlinde de iznin durumu gündeme gelebilir; bu konudaki değerlendirme ve kabul edilen süre sınırları idari uygulamaya göre değişebileceğinden işlem tarihinde teyit edilmelidir.

İtiraz ve iptal davası

Başvurunun reddi veya iznin iptali kararı, 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre ilgilisine tebliğ edilir (m.21/1). Kanun m.21/2 uyarınca Bakanlığın kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itirazın reddedilmesi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.

İtiraz yolu, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.11 anlamında dava açma süresini durdurur. İtirazın reddi üzerine, kalan süre içinde ve her hâlde tebliğden itibaren altmış günlük dava süresi gözetilerek, işlemi tesis eden makamın bulunduğu yer idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Telafisi güç veya imkânsız zarar doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi hâlinde yürütmenin durdurulması talep edilebilir (İYUK m.27).

Ret kararına karşı izlenecek yol, ikamet izni ret kararlarındaki usulle benzerlik gösterir; ikamet izni reddine karşı başvuru yolları hakkındaki rehberde süreler ve dava usulü ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

Turkuaz Kart ile süresiz çalışma izni arasındaki fark

Turkuaz Kart, 6735 sayılı Kanun m.11 ile düzenlenen ayrı bir belgedir. Kart sahibi yabancı, m.11/4 uyarınca süresiz çalışma izninin sağladığı haklardan yararlanır. Bu nedenle iki belge çoğu zaman karıştırılır. Aradaki temel fark, başvuru şartları ve süreçtedir.

Süresiz çalışma izni, geçmişe dönük bir süre şartına dayanır: uzun dönem ikamet izni veya sekiz yıllık kanuni çalışma. Turkuaz Kart ise nitelik esaslıdır; eğitim düzeyi, mesleki birikim, bilim ve teknolojiye katkı, yatırımın ülke ekonomisine ve istihdama etkisi gibi ölçütlere göre verilir. Turkuaz Kart ilk üç yılı geçiş süresi olmak üzere verilir; geçiş süresi kaydının kaldırılması için başvuru, sürenin dolmasına yüz seksen gün kalmasından itibaren yapılır.

Bir diğer önemli fark aile bireylerindedir. Turkuaz Kart sahibinin eşine ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına, ikamet izni yerine geçen “Turkuaz Kart sahibi yakını” belgesi verilir. Süresiz izinde ise aile bireyleri için ayrı ikamet izni başvurusu gerekir.

Süresiz çalışma izni ve Türk vatandaşlığı

Süresiz çalışma izni, Türk vatandaşlığı kazandırmaz. Vatandaşlık, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nda ayrı bir başvuru ve karar süreci olarak düzenlenmiştir. Genel yol olan m.11’e göre başvuru sahibinin başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmiş olması, Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmesi, genel sağlık bakımından tehlike oluşturan bir hastalığı bulunmaması, yeterli düzeyde Türkçe konuşabilmesi, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olması ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması aranır.

Süresiz izin sahibi olmak bu şartların yerine geçmez; ancak Türkiye’de yerleşme iradesinin ve düzenli gelirin ortaya konulması bakımından güçlü bir dayanak oluşturur. Vatandaşlık yolları için beş yıllık ikamet yoluyla vatandaşlık başvurusunun şartlarını inceleyebilirsiniz. Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılanların statüsü ise Mavi Kart düzenlemesine tabidir.

Uygulamada sık karşılaşılan hatalar

Sürenin ikamet süresiyle karıştırılması. Sekiz yıllık şart, ikamet süresi değil çalışma izniyle geçen süredir. Türkiye’de sekiz yıl yaşamış olmak tek başına bu izne hak kazandırmaz; bu durumda uzun dönem ikamet izni yolunun değerlendirilmesi gerekir.

İzin boşluklarında çalışmaya devam edilmesi. Bir iznin bitmesi ile yenisinin başlaması arasında çalışılması, hem idari para cezası hem de sonraki başvurular bakımından risk yaratır. Vize veya izin ihlallerinin sonuçları için vize ihlali cezası rehberi incelenebilir.

Uzatma başvurusunun geciktirilmesi. Süresiz izin başvurusuna esas alınacak süreli izinlerin kesintisiz sürmesi önemlidir. Uzatma başvurusu, izin süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren yapılır ve süre dolduktan sonra yapılan başvurular reddedilir (m.7/3). Benzer bir mantık ikamet izinleri için de geçerlidir; ikamet izni uzatma takvimi bu yönüyle takip edilmelidir.

Sonucu önceden taahhüt eden vaatlere itibar edilmesi. Bu izin, şartların karşılanması hâlinde dahi idarenin değerlendirmesine tabidir. Belirli bir sürede sonuç alınacağını veya olumlu karar çıkacağını taahhüt eden aracı beyanlarının hukuki karşılığı yoktur. Kanunun açık ifadesiyle şartları taşımak mutlak hak sağlamaz.

Bildirimlerin atlanması. İşyeri değişikliği, çalışmanın sona ermesi ve adres değişikliği gibi durumların bildirilmemesi, izin sahibinin kendi kusuruyla yaptırıma maruz kalmasına yol açar.

Sürecin avukat aracılığıyla yürütülmesi

Süresiz çalışma izni başvurusunda avukatla temsil zorunlu değildir; başvuru yabancı tarafından bizzat veya yetkili aracı kurum aracılığıyla da yapılabilir. Buna karşılık sürecin hukuki niteliği, belirli aşamalarda hukuki değerlendirme gerektirir.

Sekiz yıllık kanuni çalışma süresinin hesabı, izin dönemleri ile sigortalılık kayıtlarının karşılaştırılmasını gerektirir. Ret kararına karşı otuz günlük idari itiraz ve ardından altmış günlük dava süresi hak düşürücü niteliktedir; bu sürelerin kaçırılması, esasa ilişkin haklı gerekçeler bulunsa dahi sonuç doğurmaz. Yurt dışında bulunan başvurucular bakımından ise sürecin vekâletname ile Türkiye’den yürütülmesi zaman ve seyahat maliyeti bakımından belirleyici olabilir.

Avukatlık ücreti serbestçe kararlaştırılır; Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi yalnızca asgari sınırı belirler. Bu sayfada tutar bilgisi verilmemektedir.

Nişantaşı ve Şişli çevresinden başvurular

Enes Kaplan Avukatlık Bürosu, Halaskargazi Caddesi No:38-66 E/215 Lotus Nişantaşı, Şişli/İstanbul adresinde bulunmaktadır. Şişli, Beşiktaş, Kâğıthane ve çevre ilçelerde yaşayan yabancılar ile yurt dışında bulunan başvurucular, süresiz çalışma izni ve ikamet izni işlemlerine ilişkin görüşmelerini yüz yüze veya çevrim içi olarak planlayabilir. Yurt dışındaki başvurucular için süreç, usulüne uygun düzenlenmiş vekâletname ile Türkiye’ye gelmeden yürütülebilir.

Sıkça sorulan sorular