Uluslararası Çocuk Kaçırma

Uluslararası Çocuk Kaçırma: 2026 Güncel İade Rehberi

Uluslararası çocuk kaçırma, on altı yaşını doldurmamış bir çocuğun, velayet hakkı ihlal edilerek alışılmış yaşam yeri olan ülkeden başka bir ülkeye götürülmesi ya da orada haksız olarak alıkonulmasıdır. Türk hukukunda temel dayanak, 25 Ekim 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi ve bu sözleşmenin uygulanmasını düzenleyen 5717 sayılı Kanun’dur. Olayların büyük kısmında çocuğu götüren kişi yabancı biri değil, anne veya babadır. Bu rehber, başvuru yolunu, mutat meskene iade davasını ve ret sebeplerini sade bir dille anlatır.

Uluslararası Çocuk Kaçırma Nedir?

Uluslararası çocuk kaçırma, hukuki anlamda bir “kaçırma suçu” tanımından çok, çocuğun yaşam düzeninin tek taraflı olarak bozulmasını ifade eder. Uluslararası çocuk kaçırma alanında Lahey Sözleşmesi’nin amacı kaçıran ebeveyni cezalandırmak değil, çocuğu kaçırılmadan önceki duruma, yani alışılmış yaşam yerine en kısa sürede geri döndürmektir. Bu nedenle sözleşme, velayetin kime verileceği sorusunu değil, çocuğun hangi ülkede bulunması gerektiği sorusunu çözer. Velayet tartışması, iade sonrasında çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin mahkemesinde yapılır.

Bir uluslararası çocuk kaçırma olayından söz edebilmek için üç temel unsurun birlikte bulunması gerekir: çocuğun bir ülkeden diğerine götürülmesi veya orada tutulması, bu davranışın velayet hakkını ihlal etmesi ve ihlal anında bu hakkın fiilen kullanılıyor olması. Sözleşme ayrıca her iki ülkenin de taraf devlet olmasını ve sözleşmenin bu iki ülke arasında yürürlükte bulunmasını arar.

Haksız Yer Değiştirme ve Alıkoyma

Sözleşme m.3, iki ayrı davranışı haksız sayar. Haksız yer değiştirme, çocuğun diğer velayet hakkı sahibinin rızası olmadan başka bir ülkeye götürülmesidir. Haksız alıkoyma ise çocuğun başlangıçta izinle, örneğin tatil için gittiği ülkede, izin süresi sona erdikten sonra geri gönderilmemesidir. Uygulamada en sık görülen tablo ikincisidir: çocuk yaz tatili için Türkiye’ye ya da yurt dışına götürülür ve dönüş günü geldiğinde geri getirilmez.

Uluslararası çocuk kaçırma iddiasında haksızlığın belirlenmesinde hangi ülkenin hukukunun esas alınacağı önemlidir. Sözleşme, çocuğun kaçırılmadan hemen önce mutat meskeninin bulunduğu devletin hukukunu esas alır. Yani çocuk Almanya’da yaşıyorken Türkiye’ye getirildiyse, velayet hakkının ihlal edilip edilmediği Alman hukukuna göre değerlendirilir. Velayet hakkı kanundan, mahkeme veya idari karardan ya da o hukukta geçerli bir anlaşmadan doğabilir.

Mutat Mesken Kavramı

Uluslararası çocuk kaçırma davalarının merkezindeki mutat mesken, çocuğun fiilen ve olağan olarak yaşadığı, sosyal ve aile bağlarının merkezinin bulunduğu yerdir. Sözleşmede tanımlanmamış olması bilinçli bir tercihtir; kavram, nüfus kaydı veya vatandaşlık gibi şekli bir ölçüte değil, somut olgulara göre belirlenir. Çocuğun okulu, kreşi, doktoru, konuştuğu dil, arkadaş çevresi, ailenin o ülkeye yerleşme niyeti ve kalış süresi birlikte değerlendirilir.

İnternette sıkça karşılaşılan “mutat mesken için altı ay yaşamak gerekir” bilgisi kanuni bir kural değildir. Ne sözleşmede ne de 5717 sayılı Kanun’da sabit bir süre öngörülmüştür. Kısa süreli bir kalış bazı olaylarda mutat meskeni değiştirmeye yetebilirken, uzun bir kalış da geçici amaçlıysa yeni bir mutat mesken oluşturmayabilir. Özellikle bebek ve küçük çocuklarda, ebeveynlerin ortak yaşam planı belirleyici bir ölçüt olarak ele alınır.

On Altı Yaş Sınırı

Sözleşme m.4 ve 5717 sayılı Kanun m.3, uluslararası çocuk kaçırma kurallarını on altı yaşını tamamlamamış çocuklarla sınırlar. Çocuk on altı yaşını doldurduğu anda, iade süreci devam ediyor olsa bile, sözleşme artık uygulanmaz. Bu sınır, Türk hukukundaki ergin olma yaşından (on sekiz) farklıdır; on altı ile on sekiz yaş arasındaki çocuklar için velayet ve koruma tedbirleri genel hükümlere göre çözülür. Bu nedenle on beş yaşını geçmiş bir çocuk söz konusuysa başvurunun hiç vakit kaybetmeden yapılması gerekir.

Velayet Hakkı ve Kişisel İlişki Hakkı

Sözleşme m.5’e göre velayet hakkı, çocuğun bakımı ve özellikle yaşayacağı yeri belirleme yetkisini kapsar. Kişisel ilişki hakkı ise çocuğu belirli süreler için yanına alma hakkıdır. Bu ayrım uluslararası çocuk kaçırma dosyalarında önemlidir: yalnızca kişisel ilişki hakkına sahip olan ebeveyn, kural olarak iade talep edemez; ancak sözleşme m.21 uyarınca kişisel ilişki hakkının korunmasını ve fiilen kullanılmasını isteyebilir.

Türk hukukunda evlilik devam ederken velayet ana ve babaya birlikte aittir. Bu nedenle evli ebeveynlerden biri, diğerinin rızası olmadan çocuğu yurt dışına götürür veya orada tutarsa, ortak velayet hakkı ihlal edilmiş olur. Boşanma sonrasında ortak velayete karar verilmişse aynı sonuç geçerlidir. Velayet tek ebeveyne verilmiş olsa bile, bazı hukuk düzenlerinde ülke değiştirme kararı için diğer ebeveynin onayı aranabilir; bu durumda da uluslararası çocuk kaçırma tartışması doğabilir.

Hukuki Dayanak: Lahey Sözleşmesi ve 5717 Sayılı Kanun

Türkiye, 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi’ni 21 Ocak 1998’de imzalamış, 31 Mayıs 2000’de onaylamıştır; sözleşme Türkiye bakımından 1 Ağustos 2000’de yürürlüğe girmiştir. Bazı kaynaklarda farklı bir yürürlük tarihi yazılsa da Lahey Konferansı’nın (HCCH) resmî kayıtları bu tarihi esas alır. Sözleşmenin iç hukukta nasıl uygulanacağı ise 22 Kasım 2007 tarihli 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun ile düzenlenmiştir.

5717 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesi, kanunun 1 Ağustos 2000’den sonra meydana gelen olaylara da uygulanacağını belirtir. Kanun; Merkezi Makamın görevlerini, görevli ve yetkili mahkemeyi, yargılama usulünü, geçici tedbirleri ve kararların yerine getirilmesini düzenler. Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde Türk Medeni Kanunu’nun aile hukuku hükümleri, usul kanunları, 4787 sayılı Aile Mahkemeleri Kanunu ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu uygulanır (m.29).

Taraf Devletler ve Yürürlük

HCCH kayıtlarına göre uluslararası çocuk kaçırma alanındaki Lahey Sözleşmesi’nin yüzü aşkın akit tarafı bulunmaktadır. Ancak bir ülkenin listede yer alması tek başına yeterli değildir. Sözleşmeye sonradan katılan bir devletin katılımı, diğer taraf devletçe kabul edilmedikçe bu iki ülke arasında sözleşme işlemez (m.38). Ayrıca sözleşme, iki ülke arasında yürürlüğe girdikten sonra gerçekleşen kaçırma olaylarına uygulanır (m.35). Bu nedenle somut olayda “Türkiye ile ilgili ülke arasında sözleşme hangi tarihten beri işliyor?” sorusu, HCCH’nin güncel durum tablosundan ve kabul listelerinden mutlaka kontrol edilmelidir.

Sözleşmeye Taraf Olmayan Ülkeler

Uluslararası çocuk kaçırma olayında çocuk, Lahey Sözleşmesi’ne taraf olmayan veya Türkiye ile arasında sözleşmenin işlemediği bir ülkeye götürülmüşse, hızlı iade mekanizması kullanılamaz. Bu durumda seçenekler daha sınırlı ve daha uzundur: Türkiye’de velayet kararı alınması ve bu kararın o ülkede tanınması ile tenfizinin istenmesi, varsa ikili adli yardım anlaşmalarının kullanılması ve diplomatik kanallar aracılığıyla girişimde bulunulması bunlar arasındadır. Her ülkenin iç hukuku ve yargı uygulaması farklı olduğundan, o ülkede yetkili bir hukukçuyla birlikte hareket edilmesi genellikle kaçınılmazdır.

Çocuğun Yurtdışına Kaçırılması: Anne veya Baba Tarafından Götürülme

Çocuğun yurtdışına kaçırılması denildiğinde akla gelen tablo çoğu zaman bir yabancının çocuğu alıp götürmesidir; oysa Lahey sistemindeki dosyaların ezici çoğunluğu, çocuğun anne veya babası tarafından götürülmesiyle ilgilidir. Hukuki değerlendirme, götürenin anne mi baba mı olduğuna göre değişmez. Belirleyici olan, velayet hakkının ihlal edilip edilmediği ve çocuğun mutat meskeninin nerede olduğudur. Aşağıda uluslararası çocuk kaçırma dosyalarında en sık karşılaşılan üç senaryo özetlenmiştir.

Türkiye’den Yurt Dışına Götürülen Çocuk

Mutat meskeni Türkiye olan çocuk, diğer ebeveynin rızası olmadan yurt dışına götürüldüyse, Türkiye’deki ebeveyn Merkezi Makama başvurur. Merkezi Makam başvuruyu inceler ve çocuğun bulunduğu ülkenin merkezi makamına iletir. İade davası, çocuğun bulunduğu ülkenin mahkemesinde ve o ülkenin usul kurallarına göre görülür. Türkiye’deki ebeveynin bu süreçte o ülkenin dilinde belgeler sunması ve çoğu zaman orada bir avukatla temsil edilmesi gerekir.

Yurt Dışından Türkiye’ye Getirilen Çocuk

Mutat meskeni yabancı bir ülke olan çocuk Türkiye’ye getirilmiş veya Türkiye’de alıkonulmuşsa, yabancı ülkedeki ebeveyn kendi ülkesinin merkezi makamı aracılığıyla ya da doğrudan Türkiye Merkezi Makamına başvurabilir. Başvuru, Adalet Bakanlığı tarafından çocuğun bulunduğu yerin Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. Savcılık önce çocuğun yerini tespit eder, ardından çocuğu getiren ebeveynin beyanını alarak gönüllü iade veya uzlaşma imkânını araştırır. Sonuç alınamazsa aile mahkemesinde iade davası açılır.

Tatil Dönüşü Alıkoyma

Uluslararası çocuk kaçırma uyuşmazlıklarında en sık görülen durum, çocuğun izinle çıktığı bir seyahatten geri getirilmemesidir. Bu hâlde haksızlık, çocuğun ülkeden çıkarıldığı gün değil, dönmesi gereken tarihte başlar. Bir yıllık sürenin hesabında da bu tarih esas alınır. Dönüş tarihini gösteren uçak bileti, yazışmalar, okul kaydının devam ettiğini gösteren belgeler ve muvafakatname gibi deliller, alıkoymanın ispatında belirleyici olur.

Merkezi Makama İade Başvurusu Nasıl Yapılır?

Türkiye’de Merkezi Makam, 5717 sayılı Kanun m.3 uyarınca Adalet Bakanlığıdır ve bu görev bugün Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Kanun metninde eski adıyla “Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü” ifadesi geçtiği için pek çok kaynakta bu eski ad tekrarlanmaktadır; başvuruda güncel birim adı kullanılmalıdır. Merkezi Makam görevlerini mahalli Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirir (m.4-5).

5717 sayılı Kanun m.7’ye göre başvuru, çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin merkezi makamına, Türkiye Merkezi Makamına veya sözleşmeye taraf başka herhangi bir devletin merkezi makamına yapılabilir. Pratikte Türkiye’de yaşayan ebeveyn, bulunduğu yer Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla da başvurusunu iletebilmektedir. Bakanlığın internet sitesinde çocuğun iadesi ve kişisel ilişki için İngilizce, Fransızca ve Almanca talep formları yayımlanmıştır.

Uluslararası çocuk kaçırma hâlinde Merkezi Makama başvuru süreci, kural olarak şu sırayı izler:

1. Kaçırma veya alıkoyma öğrenilir öğrenilmez deliller toplanır; tarih, yer ve çocuğun olası adresi kayda geçirilir.
2. Talep formu doldurulur ve velayet hakkını gösteren belgeler eklenir.
3. Başvuru Merkezi Makama veya Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla iletilir.
4. Merkezi Makam başvuruyu sözleşme şartları yönünden inceler ve karşı ülke merkezi makamına gönderir.
5. Karşı ülkede çocuğun yeri tespit edilir, gönüllü iade araştırılır; sonuç alınamazsa iade davası açılır.

1. Delil ve belgeVelayet, mutat mesken ve kaçırma tarihini gösteren belgeler toplanır.
2. BaşvuruTalep formuyla Merkezi Makama veya savcılık aracılığıyla başvurulur.
3. Yer tespitiÇocuğun bulunduğu adres kolluk eliyle belirlenir.
4. Sulh araştırmasıGönüllü iade veya uzlaşma imkânı değerlendirilir.
5. İade davasıUzlaşma olmazsa aile mahkemesi iade hakkında karar verir.

Gerekli Belgeler

Sözleşme m.8, uluslararası çocuk kaçırma başvurusunda bulunması gereken bilgileri sayar: başvurucunun, çocuğun ve çocuğu götürdüğü ileri sürülen kişinin kimlik bilgileri, çocuğun doğum tarihi, talebin dayandığı sebepler ve çocuğun nerede olabileceğine ilişkin bilgiler. Merkezi makam aracılığıyla gönderilen belgelerde ayrıca tasdik (apostil benzeri onay) aranmaz (5717 m.7/3). Bununla birlikte belgelerin karşı ülkenin diline çevrilmesi gerekebilir.

Yurt Dışından Vekâletname ile Takip

Uluslararası çocuk kaçırma dosyalarında başvurucu ebeveyn çoğu zaman başka bir ülkede yaşar ve Türkiye’ye sık gelemez. Türkiye’deki iade davasını Merkezi Makam adına Cumhuriyet başsavcılığı açtığı için, ebeveynin dava açmak üzere Türkiye’ye gelmesi zorunlu değildir. Bununla birlikte ebeveyn, davaya ilişkin beyanlarını sunmak, delillerini tamamlamak ve duruşmaları izlemek için yurt dışındaki Türk konsolosluğunda veya bulunduğu ülkenin noterinde düzenleyeceği vekâletname ile bir avukat görevlendirebilir. Yabancı ülkede düzenlenen vekâletnamenin Türkiye’de kullanılabilmesi için apostil veya konsolosluk onayı ve yeminli tercüme gerekebilir; bu şartlar işlem tarihinde teyit edilmelidir.

Mutat Meskene İade Davası

Mutat meskene iade davası, çocuğun alışılmış yaşam yerine geri gönderilmesine ilişkin, sözleşmeye özgü ve hızlı yürüyen bir davadır. Dava, çocuğun velayetinin kime ait olacağını belirlemez; yalnızca çocuğun hangi ülkede bulunması gerektiğine karar verir. Bu özelliği nedeniyle mahkeme, ebeveynlerden hangisinin çocuğa daha iyi bakabileceği gibi velayet davasına özgü sorulara girmez. Uluslararası çocuk kaçırma davasının en sık yanlış anlaşılan yönü budur.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

5717 sayılı Kanun m.6’ya göre görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde, 4787 sayılı Kanun m.2/2 uyarınca asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar. Yetkili mahkeme ise başvurunun yapıldığı sırada çocuğun hâlen oturduğu veya geçici koruma tedbiri kapsamında koruma altına alındığı yer mahkemesidir. Dolayısıyla çocuk İstanbul’da bulunuyorsa dava İstanbul’daki ilgili aile mahkemesinde görülür.

Basit Yargılama ve İvedilik

Kanun m.9, uluslararası çocuk kaçırma kaynaklı iade davalarının basit yargılama usulüne göre öncelikle ve acele görüleceğini öngörür. Davaname, duruşma günüyle birlikte taraflara tebliğ edilir. Sözleşme m.11 ise mahkemenin başvurudan itibaren altı hafta içinde karar vermesini hedefler; bu süre içinde karar verilmezse başvurucu veya merkezi makam gecikmenin sebebini sorabilir. Altı haftalık süre bir hedef ve sorgulama aracıdır, kesin bir sonuç süresi değildir.

Uygulamada yargılama süresi; çocuğun yerinin bulunmasına, tebligatın yapılabilmesine, sosyal inceleme raporlarına, karşı tarafın ileri sürdüğü itirazlara ve kanun yoluna başvurulup başvurulmamasına göre önemli ölçüde değişebilir. Bu nedenle “çocuğunuz şu kadar ayda geri döner” şeklindeki vaatlerin hukuki bir karşılığı yoktur. Okuyucunun bu tür ifadelere karşı dikkatli olması gerekir.

Sulh Yoluyla Çözüm

Kanun m.8’e göre mahkeme, esasa girmeden önce çocuğun iadesini, sosyal çalışmacı, psikolog ve pedagog gibi meslek mensuplarından yararlanarak sulh yoluyla teşvik eder. Benzer şekilde Merkezi Makam da dava öncesinde, çocuğun kaçıran kişinin rızasıyla iadesi veya taraflar arasında dostane bir çözüm bulunması için gerekli tedbirleri alır (m.5/1-b). Uluslararası çocuk kaçırma olaylarında gönüllü iade, çocuk açısından en az yıpratıcı yoldur ve iade sonrası velayet görüşmelerini de kolaylaştırabilir.

Geçici Tedbirler

Uluslararası çocuk kaçırma yargılaması sırasında çocuğun yeniden başka bir yere götürülmesi en büyük risktir. Kanun m.24, mahkemenin talep üzerine veya kendiliğinden şu tedbirlere karar verebileceğini düzenler: çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulması, çocuk adına pasaport alınması veya yenilenmesinin durdurulması, okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarının alınması ya da değiştirilmesinin durdurulması, pasaport veya kimlik kayıtlarına el konulması ve çocuğun belirli aralıklarla yetkili makamlarca kontrol edilmesi.

Ayrıca m.10 uyarınca çocuğun yüksek yararının tehlikeye düşmesini önlemek için dava sonuna kadar çocuğun bir akrabaya teslimi, güvenilir bir aile yanına veya resmî ya da özel bir kuruma yerleştirilmesi gibi koruma tedbirleri alınabilir. Kanun m.11/2 ise dava sürerken başvurucu ebeveyn ile çocuk arasında geçici kişisel ilişki kurulmasına imkân tanır. Bu tedbir, uzun süren dosyalarda çocuk ile ebeveyn arasındaki bağın kopmaması bakımından önemlidir.

Velayet Davasının Bekletilmesi

Uluslararası çocuk kaçırma olaylarında kaçıran ebeveyn, çoğu zaman çocuğu getirdiği ülkede hemen velayet davası açarak durumu kalıcı hâle getirmeye çalışır. Hem sözleşme hem 5717 sayılı Kanun bu yolu kapatır. Sözleşme m.16’ya göre haksız götürme bildirildikten sonra, iade şartlarının bulunmadığı belirlenene kadar velayetin esası hakkında karar verilemez. Kanun m.14’e göre iade davası sürerken açılan velayet davası bekletilir; m.15’e göre iki dava birleştirilmişse ayrılır ve önce iade davası sonuçlandırılır.

Kanun m.13, iade başvurusundan sonra verilmiş bir velayet kararının iade talebinin reddine gerekçe oluşturmayacağını açıkça belirtir. Kanun m.12’ye göre iade kararı verilirse aynı hükümde velayet hakkında ayrıca karar verilmez; iade talebi reddedilirse velayet hakkında karar verilebilir. Sözleşme m.19 da iade kararının velayetin esasına ilişkin bir karar sayılmayacağını vurgular.

Adli Tatil ve Kanun Yolu

Kanun m.16 uyarınca uluslararası çocuk kaçırma davaları adli tatilde de görülür ve adli tatil nedeniyle sürelerin uzamasına ilişkin hükümler uygulanmaz. Kanun m.17’ye göre iade ve kişisel ilişki kararları kesinleştiğinde yerine getirilir; bu kararlara karşı Merkezi Makam, başvurucu veya davalı kanun yoluna başvurabilir. Kesinleşme şartı, kanun yolu aşamalarının toplam süreyi uzatabileceği anlamına gelir. Kanun yolu süreleri tebliğden itibaren işlediği için kararın tebliğ tarihi dikkatle takip edilmelidir.

İade Talebi Hangi Hâllerde Reddedilir?

Uluslararası çocuk kaçırma sisteminin ana kuralı iadedir; ret sebepleri istisnadır ve dar yorumlanır. Ret sebeplerini ileri sürmek ve ispatlamak, iadeye karşı çıkan tarafa düşer. Bir ret sebebinin varlığı, mahkemeyi iade talebini reddetmeye zorlamaz; sözleşme mahkemeye bu durumda “iadeyi reddetmekle yükümlü olmadığı” yönünde bir takdir yetkisi tanır. Uluslararası çocuk kaçırma davalarında savunmanın büyük kısmı aşağıdaki başlıklar etrafında şekillenir.

Bir Yıl Geçmesi ve Yeni Çevreye Uyum

Sözleşme m.12’ye göre haksız götürme veya alıkoyma tarihinden başvuru tarihine kadar bir yıldan az süre geçmişse mahkeme çocuğun derhâl iadesine karar verir. Bir yıl geçtikten sonra yapılan başvurularda da iade kuralı geçerlidir; ancak çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı ispat edilirse mahkeme iadeyi reddedebilir. Uyum değerlendirmesinde okul, dil, arkadaşlık ilişkileri ve çocuğun yaşam düzeninin istikrarı dikkate alınır. Kaçıran tarafın çocuğu gizlemesi nedeniyle geçen sürenin, bu savunmayı zayıflatabileceği kabul edilmektedir.

Rıza, Sonradan Kabul ve Hakkın Kullanılmaması

Sözleşme m.13/1-a’ya göre başvurucu, çocuğun götürüldüğü tarihte velayet hakkını fiilen kullanmıyorsa ya da götürmeye önceden rıza göstermiş veya sonradan kabul etmişse iade reddedilebilir. Rızanın açık ve kesin olması aranır. Tatil için verilen muvafakat, çocuğun o ülkeye kalıcı olarak yerleşmesine rıza anlamına gelmez. Bu nedenle muvafakatnamelerde seyahatin amacının ve dönüş tarihinin açıkça yazılması, ileride doğabilecek uyuşmazlıklarda önemli bir delil işlevi görür.

Ciddi Risk ve Dayanılmaz Durum

Sözleşme m.13/1-b, iadenin çocuğu fiziksel veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağına ya da başka bir şekilde dayanılmaz bir duruma sokacağına ilişkin ciddi bir risk bulunması hâlinde iadenin reddedilebileceğini düzenler. Bu, uluslararası çocuk kaçırma uygulamasında en sık ileri sürülen ve en çok tartışılan ret sebebidir. Aile içi şiddet, çocuğa yönelik istismar veya çocuğun ağır sağlık sorunları bu kapsamda değerlendirilebilir. Ancak genel ve soyut iddialar ya da yalnızca ebeveynden ayrılmanın doğal üzüntüsü yeterli görülmez; riskin somut ve ciddi olduğunun delillerle ortaya konması gerekir.

Mahkemeler bu iddiayı incelerken, mutat mesken ülkesinde çocuğu koruyacak tedbirlerin bulunup bulunmadığını da gözetir. İade edilen çocuğun ve gerekiyorsa ebeveynin güvenliğini sağlayacak koruma kararları, sosyal hizmet desteği veya geçici barınma imkânları, riskin azaltılmasında etkili olabilir. Bu nedenle ciddi risk savunması, yalnızca geçmişe ilişkin olaylara değil, iade sonrasındaki koruma imkânlarına da bakılarak değerlendirilir.

Çocuğun İtirazı ve Olgunluk

Sözleşme m.13/2’ye göre çocuk iadeye itiraz ediyorsa ve görüşünün dikkate alınmasını gerektirecek yaşa ve olgunluğa ulaşmışsa, mahkeme iadeyi reddedebilir. Sözleşmede bu konuda bir yaş sınırı yoktur. Mahkeme, çocuğun gerçekten kendi iradesini mi yansıttığını yoksa kaçıran ebeveynin etkisinde mi kaldığını araştırır. Çocuğun dinlenmesi, genellikle sosyal çalışmacı veya psikolog eşliğinde, çocuğu yıpratmayacak bir ortamda yapılır.

Temel Hak ve Özgürlükler

Sözleşme m.20, iadenin, talep edilen devletin insan haklarının ve temel özgürlüklerin korunmasına ilişkin temel ilkelerine aykırı düşmesi hâlinde reddedilebileceğini öngörür. Bu sebep, uygulamada son derece istisnai olarak işletilir ve sıradan bir kamu düzeni itirazı gibi kullanılamaz.

Yargı Uygulaması: İade Kararlarında Öne Çıkan İlkeler

Metni doğrulanamayan kararlara esas ve karar numarası verilmemiş; Yargıtay’ın ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) yerleşik ilkeleri genel düzeyde aktarılmıştır.

Uluslararası çocuk kaçırma konusunda yerleşik yargı uygulamasında öne çıkan ilk ilke, iade davasının velayet davası olmadığı ve mahkemenin ebeveynlerin ebeveynlik yeterliliğini tartışmaması gerektiğidir. İkinci ilke, m.13 istisnalarının dar yorumlanması ve soyut iddiaların iadeyi engellememesidir. Üçüncü ilke, mutat meskenin nüfus kaydına göre değil, çocuğun fiilî yaşam merkezine göre belirlenmesidir. Dördüncü ilke ise ret sebebi iddialarının, özellikle ciddi risk iddiasının, mahkemece etkin biçimde araştırılması gerektiğidir.

AİHM de uluslararası çocuk kaçırma kaynaklı iade süreçlerini Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin aile hayatına saygı hakkını düzenleyen 8. maddesi çerçevesinde denetler. Büyük Daire’nin Neulinger ve Shuruk/İsviçre (2010) ve X/Letonya (2013) kararları, iade incelemesinin mekanik yapılmaması, ciddi risk iddialarının gerekçeli biçimde incelenmesi ve sürecin hızla yürütülmesi gerektiğini vurgulayan temel kararlar olarak bilinir. Devletlerin iade kararlarını makul sürede uygulamaması da Sözleşme m.8 bakımından ihlal sonucuna yol açabilmektedir.

İade Kararının Yerine Getirilmesi

Uluslararası çocuk kaçırma dosyasında iade kararının fiilen uygulanması, en az yargılama kadar önemlidir. 5717 sayılı Kanun m.18/1, 7343 sayılı Kanun ile değiştirilmiştir. Güncel düzenlemeye göre çocuğun iadesine veya kişisel ilişki kurulmasına dair ilamlar, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun Dördüncü Kısım hükümlerine göre, teslim emri tebliğ edilmeksizin yerine getirilir. Rakip kaynakların bir kısmında hâlâ “kararı icra dairesi yerine getirir” bilgisi yer alsa da bu düzenleme değişmiştir.

5395 sayılı Kanun m.41/A’ya göre çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Teslim işlemleri müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında yapılır (m.41/D). Bu usulün 5717 sayılı Kanun uyarınca yapılacak çocuk teslimleri bakımından da uygulanacağı açıkça düzenlenmiştir. Karara muhalefet eden yükümlü hakkında ise m.41/F kapsamında yaptırım uygulanabilir.

Kanun m.23’e göre iade kararı icra edilirken çocuğun teslimi, başvurucunun veya onun belirleyeceği kişinin ya da kurum yetkilisinin huzurunda yapılır. Çocuğun teslim sırasında fiziksel ve ruhsal açıdan zarar görmemesi esastır; teslim işlemlerinde sosyal çalışmacı ve psikolog gibi meslek mensuplarının görev alması öngörülmüştür. Teslim sürecinin ayrıntıları, Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir.

Çocuk Kaçırmanın Cezai Boyutu (TCK m.234)

Çocuğun yurtdışına kaçırılması her durumda bir suç oluşturmaz. TCK m.234/1, velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın ya da üçüncü derece dâhil kan hısmının, on altı yaşını bitirmemiş bir çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunduğu kişinin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırmasını veya alıkoymasını üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla yaptırıma bağlar. Maddenin devamında nitelikli hâller ve evini terk eden çocuğu yanında tutma gibi farklı durumlar ayrıca düzenlenmiştir.

Bu suç, kanunda sayılan kişilerce işlenebilen bir “özgü suç”tur. Yargıtay uygulamasında, velayet yetkisi elinden alınmamış ebeveynin, örneğin evlilik devam ederken ortak velayeti bulunan anne veya babanın, bu suçun faili olamayacağı kabul edilmektedir. Dolayısıyla Lahey Sözleşmesi bakımından haksız sayılan bir götürme, Türk ceza hukuku bakımından her zaman TCK m.234 kapsamında suç oluşturmayabilir. Olayın özelliklerine göre başka suç tiplerinin gündeme gelip gelmeyeceği ayrıca değerlendirilir.

Ceza şikâyeti, uluslararası çocuk kaçırma iade sürecinin yerine geçmez ve tek başına çocuğu geri getirmez. Bazı dosyalarda ceza soruşturmasının, kaçıran ebeveynin çocukla birlikte gönüllü olarak geri dönmesini zorlaştırabileceği de göz ardı edilmemelidir. Bu nedenle şikâyet yolunun kullanılıp kullanılmayacağı ve zamanlaması, iade stratejisiyle birlikte düşünülmelidir. Ceza boyutuyla ilgili genel bilgi için ceza hukuku sayfasına göz atılabilir.

Uluslararası Çocuk Kaçırmayı Önlemeye Yönelik Tedbirler

Uluslararası çocuk kaçırma riskinin bulunduğu durumlarda, kaçırma gerçekleşmeden önce alınacak tedbirler, sonradan yürütülecek iade sürecinden çok daha etkilidir. Boşanma davası sürerken veya ayrılık döneminde, aile mahkemesinden çocuğun korunmasına yönelik geçici tedbirler istenebilir. Uygulamada bu kapsamda çocuğun yurt dışına çıkışının yasaklanması yönünde tedbir kararları verilebilmektedir; tedbirin şartları ve kapsamı somut olaya göre mahkemece değerlendirilir.

Çocuk adına pasaport düzenlenmesi aşamasında, uygulamada velayet hakkına sahip ebeveynlerin muvafakati aranmaktadır. Pasaport işlemlerine ilişkin güncel usul ve istenen belgeler, işlem tarihinde Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün resmî sitesinden teyit edilmelidir. Çocukla birlikte yapılacak yurt dışı seyahatlerinde düzenlenen muvafakatnamelerde gidilecek ülke, seyahat amacı ve dönüş tarihinin açıkça yazılması, olası bir alıkoyma hâlinde rıza tartışmasını baştan sınırlar.

Yabancı Ebeveynin Türkiye’deki Kalış Durumu

Uluslararası çocuk kaçırma dosyalarında taraflardan biri çoğu zaman yabancıdır ve Türkiye’deki yasal kalışı da sürecin bir parçası hâline gelir. Çocuğunu Türkiye’de takip etmek isteyen yabancı ebeveyn, dava sürecinde ve sonrasında Türkiye’de bulunabilmek için uygun bir ikamet iznine ihtiyaç duyabilir. Türk vatandaşı eşi bulunan veya çocuğu Türk vatandaşı olan yabancılar için aile ikamet izni şartları ilk değerlendirilecek seçenektir.

Aile ikamet izninin şartlarının karşılanamadığı istisnai durumlarda 6458 sayılı Kanun m.46 kapsamında düzenlenen ve çocuğun yüksek yararının bulunduğu hâlleri de kapsayan insani ikamet izni gündeme gelebilir. Kısa süreli kalışlar için ise kısa dönem ikamet izni seçeneği bulunmaktadır. Mevcut iznin süresi dolmak üzereyse, dava devam ederken yasal kalışın kesintiye uğramaması için ikamet izni uzatma başvurusu süresi içinde yapılmalıdır.

İzin süresinin aşılması, ileride Türkiye’ye girişi zorlaştırabilecek sonuçlar doğurabilir; vize ve ikamet ihlali yaptırımları bu açıdan ayrıca dikkate alınmalıdır. Çocuğun birden fazla ülke vatandaşlığına sahip olması da sık görülen bir durumdur; çocuğun hangi ülkenin pasaportuyla seyahat edebileceği ve çifte vatandaşlığın hukuki sonuçları, önleyici tedbirlerin planlanmasında önem taşır.

Uluslararası Çocuk Kaçırma Avukatı Neden Gerekebilir?

Türkiye’deki iade davasını Merkezi Makam adına Cumhuriyet başsavcılığı açtığı için, bu davalarda avukatla temsil zorunlu değildir. Bununla birlikte uluslararası çocuk kaçırma dosyaları; iki ülkenin hukukunu, sözleşme hükümlerini, ceza ve ikamet boyutlarını aynı anda ilgilendirdiği için taraflar çoğu zaman hukuki yardım alma ihtiyacı duyar. Özellikle yurt dışında yaşayan ve Türkçe bilmeyen ebeveyn açısından dosyanın izlenmesi, delillerin süresinde sunulması ve tebligatların takibi önem kazanır.

Bir uluslararası çocuk kaçırma avukatının genel olarak üstlendiği işler şunlardır: başvuru belgelerinin sözleşme m.8’e uygun hazırlanması, mutat mesken ve velayet hakkının delillendirilmesi, m.24 kapsamındaki geçici tedbirlerin talep edilmesi, karşı tarafın m.13 savunmalarına yanıt verilmesi, kanun yolu süreçlerinin takibi ve teslim aşamasının izlenmesi. Avukat, iadeye karşı çıkan ebeveyni de temsil edebilir; bu durumda ret sebeplerinin delillerle ortaya konması üstlenilen başlıca görev olur.

Uluslararası çocuk kaçırma dosyalarında avukatlık ücreti, Türkiye Barolar Birliği tarafından her yıl yayımlanan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi (AAÜT) çerçevesinde serbestçe belirlenir. 5717 sayılı Kanun m.27/2’ye göre başvurucu adına avukat katılımından doğan masraflar kovuşturma ödeneğinden karşılanmaz; HCCH kayıtlarında Türkiye’nin sözleşme m.26’ya ilişkin çekincesi de görülmektedir. Kanun m.28 ise başvurucunun adli yardımdan yararlanabileceğini öngörür. Hiçbir avukat veya aracı, mahkemenin vereceği karar konusunda sonuç vaadinde bulunamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Nişantaşı / Şişli Ofis ve Konum

Enes Kaplan Avukatlık Bürosu, İstanbul Şişli’de, Nişantaşı’na yürüme mesafesindeki Lotus Nişantaşı binasında yer almaktadır. Yurt dışında yaşayan veya İstanbul’da yakını bulunmayan kişiler bakımından, uluslararası çocuk kaçırma ve aile hukuku dosyalarına ilişkin görüşmeler çevrim içi olarak da yapılabilmekte ve süreçler vekâletname ile yürütülebilmektedir.

Enes Kaplan Avukatlık Bürosu
Lotus Nişantaşı, Halaskargazi Cad. No:38-66 E/215, Şişli/İstanbul
Telefon: 0553 774 30 80 · 0212 401 58 63